САЛТ-ДӘСТҮРЛЕР

Қазақ той дәстүрлері

Қазақстандағы той дәстүрлері - бұл әр қазақ үшін өміріндегі ең маңызды белес саналатын, жазылмаған ережелер мен әдет-ғұрыптардан тұратын біртұтас жүйе. Уақыт өте келе кейбір дәстүрлер (мысалы, ерте некелесу немесе алып қашу) маңыздылығын жоғалтса, «Жеті ата» қағидасы мен туыстық некеге тыйым салу секілді заңдылықтар әлі де қатал сақталады.

Тойдың негізгі кезеңдері:

• Қыз айттыру және Құда түсу. Ата-аналар балаларына лайықты жар іздеп, алдын ала келісім жасайды. Бұл үдеріс «жаушы» жіберуден басталып, ресми «Құда түсу» және той шығындары мен қалыңмал мәселесі талқыланатын «Бата аяқ» рәсімімен аяқталады.
• Қынаменде және Ұрын келу. Құдалықтан соң күйеу жігіт қалыңдықтың ауылына алғаш рет баруға мүмкіндік алады. Бұл жастардың өзара танысып, көңіл көтеруіне арналған алғашқы кездесу шарасы.
• Қыз ұзату. Қалыңдықтың өз үйімен қоштасу салтанаты. Рәсім барысында қызға «Сәукеле» кигізіліп, ол болашақ жарының үйіне аттанады. Дәстүр бойынша, артқа бұрылып қарау жаман ырымға баланады.
• Келін түсіру және Беташар. Күйеуінің үйіне келген келін табалдырықты оң аяғымен аттап, иіліп сәлем береді. Жиылған қауым алдында келіннің беті ашылып, ол жаңа туыстарымен таныстырылады.
• Неке қию. Мешітте куәгерлердің қатысуымен өтетін діни некелесу рәсімі. Бұл жастардың ислам қағидалары бойынша ресми ерлі-зайыпты атанған сәті.

Қазақ халқының қонақжайлылығы - ұлттық болмыстың өзегі мен адамдық парыздың биік үлгісі. Қазақ танымында қонақ - үйге береке әкелетін құтты мейман. Сондықтан кез келген жолаушыны төрге шығарып, ең дәмді асын ұсыну -  бұлжымас дала заңы.

Қонақжайлылықтың негізгі дәстүрлері:

• Қонақасы. Мейманға арнайы дастарқан жайып, ас беру дәстүрі. Қонаққа дәм ұсынбау -  ел алдындағы үлкен сын саналған.
• Қонақтың түрлері. Халық қонақты үшке бөлген: алдын ала шақырылған «Арнайы қонақ», жол жүріп келе жатқан «Құдайы қонақ» және күтпеген жерден келген «Қыдырма қонақ». Олардың әрқайсысы ерекше ықыласпен қарсы алынған.
• Бата беру. Қонақты шығарып салу кезінде ақсақалдардың ізгі тілек айтуы. Бата - өмірге бағыт беретін рухани өсиет.
• Сый-құрмет дәстүрлері. Жасы үлкендерге арнайы тамақ тарту (Бел көтерер), қонақтың өнерін тамашалау (Қонақкәде) және жаңа көшіп келген көршіні қонаққа шақыру (Ерулік) секілді игі салттар ел бірлігін нығайтқан.
• Қуаныш бөлісу. Жақсы хабар үшін берілетін Сүйінші, қуаныш сәтіндегі Шашу, келінмен немесе жаңа туған сәбимен алғаш көріскенде берілетін Көрімдік - бұл жақсылықты ортақтасудың белгілері.

«Қырқынан шығару» -  сәби дүниеге келгеннен кейін қырық күн толғанда атқарылатын маңызды салт. Бұл кезең нәрестенің ширап, өзге әлемге бейімделуінің және рухани тазаруының нышаны болып табылады.

Рәсімнің негізгі ерекшеліктері:

• Мерзімі. Ырым бойынша, ұл баланы жігерлі болсын деп 40 күнге толтырмай (37-39 күнде), ал қыз баланы байсалды болып өссін деп 40 күннен асырып (41-43 күнде) рәсімдейді.
• Қасиетті су. Сәби 40 қасық сумен шомылдырылады. Суға күміс бұйымдар, тиындар және 40 дана дән салынады. Күміс пен жарық баланы жамандықтан сақтайды деп сенген.
• Кіндік шеше. Рәсімнің басты тұлғасы - кіндік шеше. Ол баланы шомылдыру құрметіне ие болып, сәбидің екінші анасы ретінде ерекше сый-құрметке бөленеді.
• Шаш пен тырнақ алу. Шомылдырудан соң сәбидің алғашқы шашы мен тырнағы алынады. Шашы тұмар ретінде сақталса, тырнағы жағымсыз энергиядан арылу үшін өртеледі немесе көміледі.
• Ат қою және ит көйлек. Молда баланың құлағына азан шақырып, есімін сыбырлайды. Осы күнге дейін киген «ит көйлегіне» тәттілер түйіліп, балаларға немесе перзент тілеген жандарға ырым етіп беріледі.
• Қалжа. Рәсім соңында жас ананың денсаулығын нығайту үшін арнайы «қалжа» сорпасы дайындалады.

Бесікке салу: Сәбидің алғашқы ұясы

«Бесікке салу» - жаңа туған нәрестенің өміріндегі ең айтулы әрі қасиетті рәсімдердің бірі. Қазақ дүниетанымында бесік жай ғана тербелмелі төсек емес. Ол сәбидің амандығы мен өсіп-өнуінің символы, алғашқы құтты мекені болып саналады.

Рәсімнің барысы мен ерекшеліктері:

• Бесік той. Бұл рәсім ағайын-туыс пен көрші-көлемнің басын қосатын үлкен мерекеге ұласады. Үлкендер бата беріп, жас нәрестенің болашағына ақ тілектерін арнайды.
• Сый-құрмет. Дәстүр бойынша бесікті баланың нағашы жұрты әкеледі. Бұл екі әулет арасындағы сыйластық пен ұрпақ сабақтастығын нығайта түседі.
• Киелі ырымдар. Бесікке салу құрметі елге сыйлы, көп балалы әжелерге беріледі. Рәсім алдында бесік адыраспанмен аласталып, баланың дені сау болсын деген ниетпен «тыштырма» шашуы жасалады.
• Бесік жыры. Рәсімнің ең әсерлі сәті — ананың әлдиі. Бесік жыры арқылы сәбидің санасына туған еліне деген махаббат пен ізгілік нәрі егіледі.

Сүндет той

Сүндет той - әрбір қазақ ер баласының өміріндегі ерекше кезең. Бұл рәсім баланың мұсылман қауымына қосылғанын және есейгендік кезеңіне нық қадам басқанын білдіреді. Сүндетке отырғызу тек діни салт ғана емес, ұрпақтар сабақтастығын дәріптейтін маңызды отбасылық мереке.

Рәсімнің мәні мен өткізілу барысы:

• Жас мөлшері. Дәстүр бойынша сүндеттеу рәсімі баланың тақ жасында, яғни 3, 5 немесе 7 жасында атқарылады. Бұл кезең баланың рухани және физикалық дамуының маңызды шағы болып саналады.
• Дайындық. Рәсімді кәсіби маман жүргізеді. Баланы алдын ала психологиялық тұрғыдан дайындап, бұл оқиғаның оның ер азамат болып қалыптасуындағы маңызын түсіндіреді.
• Сүйіншілеу. Бұрын той болардан бір күн бұрын баланың жақындары ауыл үйлерін аралап, жақсылықты хабарлайтын. Үй иелері ізгі ниеттің белгісі ретінде баланың мойнына орамал байлаған. Рәсім үшін көбіне «сәтті күн» саналатын сәрсенбі таңдалады.
• Той салтанаты. Сүндеттен кейін үлкен мереке ұйымдастырылады. Балаға «нағыз жігіт» ретінде құрмет көрсетіліп, шашу шашылады. Қонақтар ақ тілектерін арнап, балаға бағалы сыйлықтар, тұлпар немесе базарлық береді.
• Мәні. Сүндет той - баланың жауапкершілікті сезініп, өз ортасындағы мәртебесін айқындауға көмектесетін тәрбиелік мәні терең дәстүр.

Тұсаукесер – сәбидің алғашқы қадамы

Тұсаукесер - қазақ халқының ежелден келе жатқан, сәби алғаш қадам басқан сәтте жасалатын ерекше жоралғысы. Бұл рәсім баланың болашақта нық басып, өмір жолында сүрінбеуіне тілек ретінде орындалатын маңызды кезең.

Рәсімнің барысы мен нышандары:

• Уақыты. Тұсаукесердің нақты мерзімі жоқ. Ол сәби өздігінен талпынып, алғашқы қадамдарын жасай бастағанда, көбіне алғашқы туған күнімен қатар өткізіледі.
• Ала жіп және Ақ жол. Баланың аяғына ақ пен қарадан (немесе бірнеше түстен) өрілген ала жіп байланады. Бұл өмірдің ағы мен қарасын танып, біреудің ала жібін аттамасын деген ниетті білдіреді. Ақ мата - жарқын болашақтың белгісі.
• Тұсау кесу. Тұсауды кесу құрметі елге сыйлы, өнегелі, қимылы ширақ адамға беріледі. Ол жіпті кесіп, сәбиді ақ жолмен жетектеп жүргізеді.
• Таңдау жоралғысы. Жолдың соңына түрлі заттар (кітап, домбыра, ақша, қамшы) қойылады. Сәбидің солардың ішінен таңдағаны оның болашақ қызығушылығы мен кәсібінің нышаны ретінде жорылады.
• Шашу мен Ырым. Рәсім кезінде тәттілер мен тиындар шашылады. Сәби жүріп өткен ақ матаны (тұсаукесер жолын) балалы болуды армандайтын отбасыға ырым етіп сыйға тартады.