Мұзтау (Белуха) - Қатын таулары жүйесінде орналасқан Алтайдың ең биік шыңы және «Алтайдың алтын таулары» деп аталатын дүниежүзілік табиғи мұраның маңызды бөлігі. Бұл тау тек биіктігімен ғана емес, оның айналасындағы аңыздарымен, киелілігімен және ерекше табиғатымен де танымал. Мұзтауға жетудің ең қысқа жолы Тұңғыр ауылынан басталып, Қатын өзенінің бойымен әрі қарай Аккем өзеніне қарай жалғасады. Сондай-ақ Көшірлі ауылы арқылы өтетін ұзын әрі жалғызаяқ соқпақ бар. Аккем өзенінен Төменгі Аккемге дейінгі арақашықтық шамамен 30 шақырымды құрайды.
Мұзтау екі негізгі шыңнан тұрады: Шығыс Мұзтау (4506 м) және Батыс Мұзтау (4435 м). Солтүстік беткейі тік құлап Аккем мұздығына тірелсе, оңтүстік жағы Қатын мұздығына қарай біртіндеп төмендейді. Таудың осы ерекше географиялық құрылымы оны алыстан қарағанда да айрықша әрі әсерлі етіп көрсетеді.
Мұзтаудың тарихта және халық жадында бірнеше атауы бар. Алтайдың байырғы тұрғындары оны Уч-Сумер (Үш Сүмер) деп атаған. Мұндағы «Сүмер» сөзі буддизмдегі қасиетті Меру тауымен байланысты, сондықтан бұл атау «Үш басты киелі тау» деген мағына береді. Тауды алыстан қарағанда оның үш шыңы ақ тәж киген алып бейнені елестетеді. Екінші атауы - Қатын Бажы. Мұндағы «Қатын» сөзі көне түркі тілінде ханшайым немесе текті әйел ұғымын білдірсе, «Бажы» - бас, шың деген мағынада қолданылады. Осылайша бұл атау «ханшайымның асқақ шыңы» деген символдық түсінікке ие. Ал славян халықтары бұл тауды Белуха деп атаған, ол бастапқыда қарлы шыңға байланысты түсіндірілсе де, кей аңыздарда «Беловодье» - жердегі жұмақ туралы ұғыммен байланыстырылады.
Мұзтау түркі дүниетанымында ерекше киелі орын саналған. Ежелгі наным бойынша ол Ұмай ананың мекеніретінде қабылданған. Мұзтаудың аппақ шыңдары ананың бейнесін, ал одан аққан мөлдір бұлақтар тіршіліктің бастауы - ананың сүті ретінде символданған. Бұл тау тек табиғи нысан емес, Тәңір мен адам арасын жалғайтын рухани кеңістік ретінде де қарастырылған.
Мұзтау туралы аңыздар өте көп. Кейбір нанымдарда ол Шамбалаға апаратын жолдың бір бөлігі, жоғалған өркениеттердің мекені немесе ерекше ғарыштық энергия шоғырланған орын ретінде сипатталады. Халық арасында Мұзтау адамзаттың болашағымен байланысты киелі нүкте деген түсінік те бар. Ол жер бетінде тек табиғаттың ғана емес, рухтың да сақтаушысы ретінде қабылданады.
1926 жылы зерттеуші Николай Рерих Алтайға жасаған экспедициясында Мұзтауға ерекше назар аударып, бұл өңірді рухани және табиғи тұрғыдан аса маңызды аймақ ретінде сипаттайды. Оның ойынша, Алтай мен Гималай адамзаттың рухани екі полюсі іспетті.
Мұзтау аймағында бурханизм деп аталатын жергілікті рухани қозғалыс та қалыптасқан. Ол Көк Тәңірге, табиғатқа және рухани белгі күту сеніміне негізделген. Бұл наным ұзақ уақыт бойы халық арасында сақталып келген.
Таудың етегінде орналасқан Берел, яғни «Патшалар алқабы» да тарихи тұрғыдан аса маңызды орын. Мұнда ежелгі сақ және түркі дәуіріне жататын қорымдар табылған. Бұл жер туралы аңыздарда ежелгі тайпалардың жер астына кеткені, кейін қайта оралуы мүмкін екені айтылады. Кей зерттеушілер бұл қорымдардың астрономиялық мәні бар екенін де жоққа шығармайды.
Мұзтаудың табиғаты адамға ерекше әсер береді. Ғалымдар бұл аймақта әлсіз табиғи тербелістер бар екенін, ал оның адам психикасына тыныштандыратын әсері болуы мүмкін екенін айтады. Бұл жерге келген адам табиғаттың ұлылығын сезініп, өз-өзін оның бір бөлшегі ретінде қабылдай бастайды.
Осылайша Мұзтау - жай ғана биік тау емес. Ол табиғаттың сұлулығы, халықтың мифтері, көне тарих пен рухани сенімдер тоғысқан ерекше әлем. Мұзтауға қараған әр адам тек шыңды емес, тұтас бір рухани кеңістікті көргендей әсер алады.
Дереккөз: shqolibrary.kz