Арыстан баб кесенесі - көне Отырар өңірінде орналасқан сәулет өнерінің ерекше ескерткіші. Кесене Түркістан өңірінде ислам дінін насихаттаған, Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы болған Арыстан бабтың қабірінің үстіне тұрғызылған. Ғимарат құрамына дәлізхана, мешіт, құжыралар және азан шақыруға арналған мұнара кіреді. Кесененің ең ежелгі бөлігі - қабірхана. Оның едені басқа бөлмелерге қарағанда әлдеқайда биік орналасқан. Алғашқы құрылыс шамамен XII ғасырда салынған деп есептеледі, кейін XIV ғасырда қайта жөндеуден өткен. XX ғасырдың басында жергілікті халықтың қаражатына кесене қайта тұрғызылып, күйдірілген кірпіштен салынды. Оның ұзындығы 35 метр, ені 12 метр, биіктігі 12 метр болды. Бұрынғы есік Меккеге қараса, кейін Түркістандағы Әзірет Сұлтан кесенесіне бағытталды. Кесененің солтүстік бөлігі зиярат орны, ал оңтүстік жағы мешіт ретінде пайдаланылды. Кіреберіс маңдайшасындағы мәрмәр тақтада һижра бойынша 1327 жыл көрсетілген.
Қысқаша мәлімет
Бұл кесене XII ғасырда өмір сүрген діни тұлға Арыстан бабтың мазарының үстіне салынған. Алғашқы құрылысы XIV-XV ғасырларға жатады. Сол кезеңнен айванның кейбір ағаш бөлшектері сақталған. Кейін жер сілкінісінен соң XVIII ғасырда екі күмбезді жаңа құрылыс бой көтерді. Уақыт өте келе ғимарат қирап, 1909 жылы қайта салынды. 1971 жылы жер асты суларының әсерінен мешіт бұзылып, қайта қалпына келтірілді. Құрылыс күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Қазіргі таңда кесене Орталық Азиядағы ең қасиетті мұсылман зиярат орындарының бірі саналады. Аңыз бойынша, Арыстан баб Мұхаммед пайғамбардың аманатын жеткізуші болған. Бір күні пайғамбар құрма жеп отырғанда, бір құрма қайта-қайта ыдыстан түсіп қалады. Сол кезде оған бұл құрманың төрт жүз жылдан кейін дүниеге келетін Ахмет атты балаға арналғаны туралы хабар беріледі. Құрманы жеткізу міндетін Арыстан баб өз мойнына алып, Алладан ұзақ ғұмыр сұрайды. Кейін ол құрманы Қожа Ахмет Ясауиге табыстап, оның ұстазы болады. Бүгінде кесене аумағы шамамен 30×13 метрді құрайды. Тарихи деректерге сәйкес, XII-XVIII ғасырлар аралығында кесене бірнеше рет жаңартылып отырған.
Арыстан баб туралы аңыздар
Халық арасында Арыстан бабқа байланысты көптеген аңыздар сақталған. Соның бірі Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерінде кездеседі. Онда Арыстан бабтың дүниеден өтер алдында шәкіртіне өсиет айтып, жаназасын шығаруды тапсырғаны баяндалады. Тағы бір аңызда Арыстан баб қайтыс болғаннан кейін оның денесін ақ бураға артып, жануарды еркіне жібергені айтылады. Ақ бура жүріп отырып қазіргі кесене орналасқан жерге шөккен екен. Сол себепті әулие осы жерге жерленген деген сенім бар. «Алпамыс батыр» жырында да Арыстан бабтың ерекше құрметке ие болғаны көрінеді:
«Отырарда отыз бап,
Бабалардың бабын сұрасаң,
Ең үлкені Арыстан бап».
Тағы бір көне қолжазбада Арыстан баб дүние салған соң оның қабірінің басына лашын мен қарға қонғаны айтылады. Бұл көне түркілердің киелі құстар туралы түсінігімен байланыстырылады. Қазақ халқы қарғаны қасиетті құс санап, «Қарғам», «Қарғашым» деген сөздерді еркелету мағынасында қолданған.
Құрылымы
Арыстан баб кесенесі ғасырлар бойы бірнеше рет жөнделіп, өзгеріске ұшыраған. Кейбір зерттеушілер кесене әулие қайтыс болғаннан кейін бірден тұрғызылған деп есептейді. Алайда бүгінгі ғимаратта XII ғасыр сәулетінің нақты белгілері сақталмаған. Оның басты себебі - ислам дінінің алғашқы кезеңдерінде қабір үстіне үлкен құрылыс салуға шектеу қойылуы мүмкін. Зерттеуші А. Черкасовтың жазбалары бойынша, кесене әулие жатқан бөлме, шәкірттерге арналған бөлме және бастырмадан тұрған. Мамандар бұл құрылыстардың XIV ғасырдың сәулет ерекшеліктеріне сәйкес келетінін айтады. Халық арасында Әмір Темірге қатысты да қызықты аңыз бар. Онда Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің қабырғалары бірнеше рет құлағаннан кейін Әмір Темір түсінде аян алып, алдымен Арыстан бабтың қабірінің үстіне мазар салдыру қажеттігін білгені айтылады. Осы талап орындалған соң ғана Түркістандағы үлкен құрылыс аяқталған екен. Қабірхана биік күмбезбен жабылған. Есігі Мекке бағытына қараған. Бөлме ішінде үш қабір орналасқан. Әулиенің жанындағы екі шағын қабірді халық Лашын баб пен Қарға бабқа тиесілі деп есептейді. Кесененің басқа бөліктері дәліздермен байланысып, мешітпен жалғасады. Мешіттің ішінде Мекке бағытын көрсететін арнайы михраб орналасқан.
Зерттелуі
Арыстан баб кесенесі туралы алғашқы ғылыми мәліметтер 1898 жылы жарық көрді. Оны зерттеуге И.Т. Пославский, А. Черкасов, И.А. Кастанье сияқты ғалымдар үлес қосты. Кейін В.В. Константинова, М. Сембин және басқа да зерттеушілер кесененің сәулеттік ерекшеліктерін жан-жақты сипаттады. Кейбір деректерде XX ғасыр басындағы қайта салу жұмыстарының сәулетшісі ретінде ташкенттік Ескендір қажының есімі аталады. Ғалымдардың еңбектері арқылы кесененің тарихы мен сәулеттік құндылығы кеңінен зерттеліп келеді.
XXI ғасырдағы Арыстан баб кесенесі
XXI ғасырда әлемге танымал «Арыстан баб» кесенесі жаңа сәулеттік кешен ретінде қайта жаңғыртыла бастады. Бұл жобаның бастамашысы - мемлекет және қоғам қайраткері, инженер-ғалым әрі меценат Асқар Құлыбаев. Оның мақсаты халықтың рухани мұрасын сақтап, қасиетті орынның тарихи маңызын арттыру болды. Сонымен қатар, Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында да кесенені сақтау және дамыту бағытында ауқымды жұмыстар жүргізілуде.
Дереккөз: qazaqstan3d.kz