Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – Қазақстандағы ең көрнекті тарихи-сәулет ескерткіштерінің бірі және түркі-мұсылман өркениетінің аса маңызды рухани орталығы. Ол Түркістан қаласының тарихи бөлігінде орналасқан. Бұл нысан ғасырлар бойы Орталық Азия халықтарының діни, мәдени және рухани өмірінде ерекше орын алып келеді.

Кесене ұлы ойшыл, сопылық ақын, діни қайраткер Қожа Ахмет Ясауидің қабірінің үстіне тұрғызылған. Ахмет Ясауи шамамен 1093 жылы Сайрамда дүниеге келіп, 1166 жылы Түркістанда қайтыс болған деп есептеледі. Ол түркі дүниесінде ислам дінін кеңінен таратып, сопылық ілімді жергілікті тілде түсіндірген ірі тұлға саналады. Оның «Диуани хикмет» атты еңбегі түркі халықтарының рухани мұрасының маңызды бөлігі болып табылады.

Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін оның қабірінің үстінде шағын мазар болған. Алайда қазіргі алып кесене XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынды. Көпшілік деректер бойынша құрылыс жұмыстары шамамен 1396–1399 жылдары басталған. Әмір Темір бұл құрылысты діни әрі саяси маңызы зор жоба ретінде қарастырған. Ол арқылы Түркістан аймағындағы рухани беделді күшейтіп, өз билігінің легитимділігін нығайтуды көздеген.

Кесене – ортағасырлық сәулет өнерінің ғажайып үлгісі. Ғимараттың ұзындығы шамамен 65 метр, ені 46 метрге жуық. Биік порталды қасбеті, үлкен күмбезі, симметриялы құрылымы және бай безендірілуі арқылы ерекшеленеді. Бас күмбезі Орта Азиядағы ең ірі кірпіш күмбездердің бірі саналады. Кесене күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, ал сыртқы қабырғалары көгілдір, көк және ақ түсті қыш плиталармен безендірілген.

Кешен құрамында 35-тен астам бөлме бар. Олардың қатарында қазандық, кітапхана, мешіт, үлкен және кіші ақсарайлар, құжыралар, қабірхана және басқа да бөлмелер орналасқан. Ең танымал бөлмелердің бірі – Қазандық, онда салмағы екі тоннадан асатын әйгілі тайқазан сақталған. Бұл қола қазан XIV ғасырдың соңында құйылған және бірлік пен қонақжайлықтың белгісі ретінде танылған.

Кесене тек сәулет нысаны ғана емес, сонымен қатар қазақ хандары мен билеушілері үшін маңызды тарихи орын болған. Мұнда Есім хан, Абылай хан, Қазыбек би және басқа да белгілі тұлғалар жерленген. Осыған байланысты Түркістан ұзақ уақыт бойы Қазақ хандығының рухани астанасы саналды.

Кесене бірнеше ғасыр бойы табиғи және тарихи әсерлерге ұшырағанымен, негізгі құрылымы жақсы сақталған. XIX–XX ғасырларда алғашқы ғылыми зерттеулер жүргізілді. Кеңес кезеңінде және тәуелсіздік жылдарында ауқымды қалпына келтіру жұмыстары атқарылды.

2003 жылы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Бұл – Қазақстандағы ЮНЕСКО тізіміне енген алғашқы ірі мәдени нысандардың бірі. Бүгінде кесене Қазақстанның ұлттық символдарының бірі болып саналады және жыл сайын мыңдаған туристер мен зияратшылар келеді.

Қазіргі таңда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Түркістан қаласының мәдени өмірінің өзегі, халықаралық туризмнің маңызды нүктесі және түркі әлемінің ортақ рухани мұрасы ретінде бағаланады.