ҚАЗАҚ КИНЕМАТОГРАФЫ

Қазақ кинематографы – бұл тек өнер саласы емес, ұлттың тарихи тағдырын, рухани ізденістері мен мәдени эволюциясын экран бетінде бейнелейтін үлкен шежіре. 1920 жылдардан басталған алғашқы адымдардан бүгінгі халықаралық деңгейдегі жеңістерге дейін қазақ киносы бірнеше күрделі кезеңнен өтті.

І. Қазақ кинематографының қалыптасуы мен Алматының «кино астанасына» айналуы

Қазақ жеріндегі кинематографтың іргетасы 1920 жылдары, Кеңес үкіметі Шығыс республикаларын модернизациялауды қолға алған тұста қаланды. Ол уақытта кино – жаңа, жоғары технологиялық және әсерлі ақпарат құралы ретінде мемлекеттік саясатты халыққа жеткізуші басты насихаттаушы күшке айналды.

• Алғашқы қадам: 1938 жылы жарық көрген, 1916 жылғы көтеріліс жетекшісі Амангелді Имановқа арналған «Амангелді» фильмі қазақ кинематографының кәсіби тарихын бастап берді.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Алматы қаласының тағдырында шешуші рөл атқарды. 1941–1945 жылдары «Мосфильм» мен «Ленфильм» киностудияларының Алматыға эвакуациялануы қаланы бүкіл Кеңес Одағының негізгі кино өндірісі орталығына айналдырды. Соғыс кезіндегі фильмдердің 80%–ы дәл осы жерде түсірілді. Осы кезеңде Алматыға келген С. Эйзенштейн, М. Донской сияқты әлемдік деңгейдегі шеберлер қазақ мамандарымен тәжірибе бөлісіп, «Қазақфильм» студиясының іргетасын кәсіби тұрғыдан нығайтып кетті.

ІІ. Шәкен Айманов дәуірі және жанрлық жаңғыру

1960–1970 жылдары қазақ кинематографында нағыз жанрлық серпіліс болды. Бұл кезеңнің басында ұлттық киноның жарық жұлдызы – Шәкен Айманов тұрды.

• Лирикалық комедиялар: «Біздің қымбатты дәрігер» және «Тақиялы періште» фильмдері қазақ киносына жылылық пен адамгершілік құндылықтарды әкелді. Бұл туындылар қазіргі қазақстандық музыкалық комедиялардың бастауы болып саналады.
• Балалар киносы мен анимация: Абдолла Қарсақбаевтың «Менің атым Қожа» фильмі Канн фестивалінде жоғары бағаланып, қазақ балалар киносының деңгейін әлемге паш етті. Сонымен қатар, 1967 жылы Әмен Хайдаровтың «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильмімен отандық анимацияның тарихы басталды.
• Далалық вестерндер (Истерн): Қазақстанның шексіз даласы мен Жетісу таулары тарихи–революциялық шытырман оқиғалар түсіру үшін идеалды мекенге айналды. Абдолла Қарсақбаевтың «Мазасыз таң» фильмі осы бағыттың үздік үлгісі болып табылады.

ІІІ. «Жаңа толқын» және Тәуелсіздік рухы

1980 жылдардың соңында қазақ кинематографына Рашид Нұғманов, Әмір Қарақұлов бастаған «жаңа толқын» келді. Олардың стилі еуропалық «авторлық кино» мектебіне жақын болды. Рашид Нұғмановтың «Ине» (Игла) фильмі кеңестік стереотиптерді бұзып, жаңа заманның тынысын көрсетті.

Тәуелсіздік алғаннан кейін кинематографистер бұрын тыйым салынған тарихи тақырыптарды – ашаршылықты, қуғын–сүргінді, Желтоқсан көтерілісін ашық көрсете бастады. «Сүржекей – ажал періштесі», «Отырар өлімі», «Батыр Баян» сияқты туындылар халықтың тарихи жадын қалпына келтіруге қызмет етті. 2000–жылдардың басындағы «Көшпенділер» мегажобасы қазақ киносының ауқымды тарихи картиналарға деген әлеуетін көрсетті.

ІV. Заманауи кинематограф: Коммерциялық табыс пен Фестивальдер шеруі

Бүгінгі таңда қазақ кинематографы посткеңестік кеңістіктегі ең қарқынды дамып келе жатқан сала. Мұнда екі негізгі бағыт айқын көрінеді:

1. Коммерциялық бағыт: Ақан Сатаевтың «Рэкетир» фильмінен басталған заманауи жанрлық кино, бүгінде комедия мен отбасылық драмалар арқылы үлкен прокаттық табыстарға ие болып отыр. Баян Алагөзова мен Асқар Ұзабаевтың «Жұлдызға арналған коктейль» туындысы киноны бизнес ретінде дамытудың сәтті үлгісіне айналды.
2. Авторлық бағыт (Артхаус): Эмир Байғазин, Әділхан Ержанов, Фархат Шәріпов сынды режиссерлер Берлин, Венеция және Канн фестивальдерінде қазақ киносының феноменін әлемге мойындатты.

Тарихи жетістік: Самал Еслямованың «Айка» фильміндегі рөлі үшін Канн кинофестивалінде «Үздік актриса» номинациясын жеңіп алуы – қазақ кинематографының әлемдік деңгейдегі ең биік шыңы.

Бүгінгі таңда отандық кинематограф екі өзеннің арнасы тоғысқандай ерекше күйде: бір жағында халықтың көңілін тауып, күнделікті өмірдің бояуын көрсететін жанрлық кинолар дамыса, екінші жағында әлемдік биік мінберлерде қазақ атын асқақтатып жүрген авторлық туындылар сап түзеп тұр.

Егемендік кезеңінде жарық көрген сан алуан туындылар – тарихи ақиқаттың қайта жаңғыруы мен жаңа заман бағытының айқын көрінісі. Қазақ кино өнерінің келешегі кемел, себебі бұл рухани құндылықтың негізі тереңде жатыр, ал даму кеңістігі шексіз. Отандық кинематограф – өзіндік төлтума сипаты мен ішкі тазалығын сақтай отырып, жаһандық мәдениет кеңістігінде лайықты орын алатын маңызды сала болып қала бермек.