Арыстан баб кесенесі

Арыстан баб кесенесі – көне Отырар өңірінде орналасқан сәулет өнерінің және тарихи-діни маңызы зор ескерткіштердің бірі. Ол Түркістан облысында, Отырар қалашығына жақын жерде орналасқан.

Кесене халық арасында ислам дінін таратушы, ұлы сопы Қожа Ахмет Ясауидің рухани ұстазы ретінде танылған Арыстан бабтың қабірінің үстіне салынған. Оның тұлғасы түркі-мұсылман әлемінде ерекше құрметке ие.

Кесене бірнеше бөліктен тұратын күрделі құрылыс: дәлізхана, мешіт, құжырахана және азан шақыруға арналған мұнара. Құрылыстың ең көне бөлігі – қабірхана. Оның едені басқа бөлмелерге қарағанда әлдеқайда биік орналасқан.

Алғашқы қабір үстіне тұрғызылған белгі шамамен XII ғасырда пайда болған. Кейіннен кесене бірнеше рет бұзылып, қайта жөнделіп отырған. XIV ғасырда қайта қалпына келтіріліп, XX ғасырдың басында жергілікті халықтың қаражатымен күйдірілген кірпіштен қайта тұрғызылған. Қазіргі кесененің аумағы шамамен 35×12 метр, биіктігі 12 метрді құрайды. Бұрын кесене есігі Мекке бағытына қаратылса, кейіннен Түркістанға, яғни Әзірет Сұлтанға бағытталған.

Кесененің кіреберіс маңдайшасына орнатылған мәрмәр тақтада һижра бойынша 1327 жыл (1909 ж.) көрсетілген. Бұл – соңғы ірі құрылыс кезеңінің уақыты.

Тарихи мәліметтер

Тарихи деректерге сүйенсек, Арыстан баб XII ғасырда өмір сүрген діни тұлға. Кесененің негізгі құрылыс кезеңі XIV–XV ғасырларға жатады. Сол кезеңнен айван үлгісіндегі құрылымдардың кейбір бөліктері сақталған.

XVIII ғасырда жер сілкінісінен кейін кесене қайта өзгеріске ұшырап, екі күмбезді жаңа құрылыс салынған. Алайда уақыт өте келе ол да бұзылып, 1909 жылы қайта тұрғызылған.

1971 жылы жер асты суларының әсерінен мешіт бөлігі құлап, кейін қайта қалпына келтірілді. Қазіргі кесене күйдірілген кірпіштен алебастр ерітіндісімен салынған.

Бүгінде Арыстан баб кесенесі Орталық Азиядағы ең маңызды қасиетті зиярат орындарының бірі болып саналады.

Аңыздар

Арыстан баб туралы халық арасында көптеген аңыздар сақталған. Солардың бірінде Арыстан бабтың Мұхаммед пайғамбардың аманатын жеткізуші болғаны айтылады. Бір күні пайғамбар құрма жеп отырғанда, бір құрма қайта-қайта ыдыстан түсіп кетеді. Сол кезде аян беріліп, бұл құрманың 400 жылдан кейін дүниеге келетін Ахмет есімді балаға арналғаны белгілі болады.

Пайғамбар бұл құрманы кім жеткізетінін сұрағанда, ешкім батылдық танытпайды. Тек Арыстан баб қана келісім беріп, Алладан ұзақ өмір сұрап, аманатты жеткізуге уәде етеді. Кейін ол құрманы Қожа Ахмет Ясауиге табыстап, оның рухани ұстазы атанады.

Тағы бір аңыз бойынша, Арыстан баб дүние салған соң, оның денесі ақ бураға артылып, еркіне жіберілген. Бура тоқтаған жерге әулие жерленген деп айтылады.

Сәулеттік ерекшеліктері

Кесене ғасырлар бойы бірнеше рет қайта салынған күрделі архитектуралық кешен болып табылады. Қазіргі құрылымда ортаазиялық сәулет дәстүрінің белгілері айқын байқалады.

Қабірхана күмбезбен жабылған, қабырғалары жоғары қарай «желкен» тәрізді иіліп, күмбезге ұласады. Ішінде үш қабір орналасқан. Кіреберіс маңында орналасқан шағын қабірлер халық арасында Лашынбаб пен Қарғабабқа тиесілі деп саналады.

Кесененің негізгі бөліктеріне оңтүстік-батыс жағынан қосымша бөлмелер жалғасқан. Олар өзара жабық дәліз-айван арқылы байланысқан. Бұл дәліз толықтай кірпіштен қаланып, төбесі иіліп жабылған.

Мешіт бөлігі негізінен қам кесектен тұрғызылып, ағаш құрылымдар кеңінен қолданылған. Ішінде Мекке бағытын көрсететін михраб орналасқан.

Зерттелуі

Арыстан баб кесенесі алғаш рет ғылыми әдебиеттерде 1898 жылы И.Т. Пославскийдің еңбегінде аталған. 1903 жылы зерттеуші А. Черкасов өз еңбектерінде кесене туралы мәлімет берген.

Кейін бұл нысан И.А. Кастанье, В.В. Константинова сияқты ғалымдардың зерттеулерінде сипатталған. Қазіргі уақытта да кесене отандық зерттеушілердің назарында.

Қазіргі маңызы

Бүгінде Арыстан баб кесенесі – мемлекет қорғауындағы тарихи-мәдени мұра нысаны. Ол Қазақстанның киелі орындарының бірі ретінде танылып, зияратшылар мен туристерді көптеп тартады.

Кесене маңында заманауи инфрақұрылым қалыптасып, туристік және рухани орталық ретінде дамып келеді. Бұл нысан елдің рухани құндылықтарының маңызды бөлігі болып табылады.