АБАЙ ҚҰНАНБАЙҰЛЫНЫҢ ӨМІРБАЯНЫ

Ұлы ақын, композитор, философ және қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы (1845-1904) Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыс тауы баурайында дүниеге келді. Оның тектік шежіресі Орта жүз Тобықты руының ішіндегі Олжай батырдан бастау алады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді үш ұрпақ тараса, соның ішіндегі Айдостың жары Айпара анамыз «бұлардың ішінде Ырғызбай ортасынан оза шауып, ел билейді» деп болжаған. Расында да, Ырғызбайдан тараған Өскенбай өз заманында әділдігімен аты шығып, «Ісің адал болса Өскенбайға бар, арам болса Ералыға бар» деген мәтелдің шығуына себепкер болған. Осы Өскенбайдың Зерде есімді жарынан Абайдың әкесі Құнанбай қажы туады. Құнанбай төрт әйел алған адам: бәйбішесі Күңкеден - Құдайберді; екінші жары Ұлжаннан - Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан; үшінші әйелі Айғыздан - Халиулла, Ысмағұл есімді ұлдары болған. Абайдың «Атадан алтау, анадан төртеу едім» дейтіні де осыдан.

Жас Ибраһимнің тұлға болып қалыптасуына «кәрі әжесі» Зеренің аңыз-ертегілері мен анасы Ұлжанның шешендікке толы тәрбиесі үлкен әсер етті. Ол алғаш Ғабитхан молдадан дәріс алып, кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл білім алды. Онда дін оқуымен қатар Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди, Хафиз, Физули секілді ұлы шайырларының мұрасын жаттап өсті. Сонымен бірге Семейдегі «Приходская школаға» да барып, орысша сауатын аша бастайды. Алайда әкесі Құнанбай баласының ерекше қабілетін байқап, оны он үш жасында оқудан шығарып алып, ел билеу жұмыстарына баулиды. Осылайша Абай балалық шақпен ерте қоштасып, би-шешендердің өнерін бойына сіңіріп, ел ішіндегі әлеуметтік жағдайларды көзімен көріп есейді. Ресей патшалығының отарлау саясаты күшейген кезеңде әділдік жолын ұстанып, тіпті үстінен жазылған арыздар бойынша тергеліп, ақталып шығады.

Абай есейе келе орыс әдебиеті мен тілін өздігінен үйреніп, Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Щедрин, Некрасов шығармаларын, сондай-ақ ағылшын ғалымы Дарвин мен Шекспирдің еңбектерін оқыды. Ол Семейге айдалып келген Михаэлис, Долгополов, Леонтьев секілді демократтармен араласып, оларды халқының салт-дәстүрімен таныстырды. Абай өзі ауқатты отбасынан шықса да, кедей мен байдың арасындағы теңсіздікті, жалшының ауыр халін өз өлеңдеріне арқау етті. Оның ақындық жолы 1860 жылдары басталғанымен, өз есімін 1886 жылғы «Жаз» өлеңінен бастап қана қоя бастады. Ол «Жаз», «Күз», «Қыс», «Сегіз аяқ», «Ғылым таппай мақтанба» сияқты өлеңдерімен қатар, «Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» поэмаларын және терең мағыналы «Қара сөздерін» жазды.

Ұлы ақын тек сөз шебері ғана емес, сонымен бірге «Айттым сәлем, Қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай» секілді халық жүрегінен орын алған әндердің авторы, сазгер болды. Оның артында он перзенті қалды: бәйбішесі Ділдәдан - Ақылбай, Әкімбай, Әбдірахман, Райхан, Күлбадан, Мағауия; екінші жары Әйгерімнен - Тұрағұл, Мекайыл, Ізкәйіл, Кенже. Әбдірахман, Мағауия, Тұрағұл мен Мекайыл әкесінің өнерін жалғастырған талантты шәкірттері болды. 1904 жылы қайтыс болған ақын Жидебайға жерленді. Бүгінде Абай мұрасы әлемнің көптеген тілдеріне, соның ішінде қытай тіліне де аударылып, адамзаттың ортақ қазынасына айналды. Жидебайдағы мемориалдық мұражайы мен еліміздегі көптеген ескерткіштер ұлы ақынның мәңгілік бейнесін айғақтап тұр.

Ақынның арғы ата-тегі Орта жүз Арғын ішіндегі атақты Тобықты руынан, оның ішінде Олжай батырдан бастау алады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді үш ұрпақ тарап, олардың әрқайсысы кейін іргелі бір-бір рулы елге айналған. Айдостың жары Айпара анамыз «бұлардың ішінде Ырғызбай ортасынан оза шауып, ел билейді» деп болжаған екен, сол айтқаны айдай келіп, Ырғызбай өз ортасынан дара шығып, ел басқарады. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар және Өскенбай туады. Өскенбай шаруаға қолайлы, билікте әділ болғандықтан, халық арасында «Ісің адал болса Өскенбайға бар, арам болса Ералыға бар» деген нақыл сөз қалған. Осы Өскенбайдың әйелі Зердеден қазақ тарихындағы ірі тұлға Құнанбай дүниеге келеді.

Құнанбай қажы төрт әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден Кұдайберді туса, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, жесір қалған соң өзі алған екінші жары Ұлжаннан Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ және Оспан есімді ұлдар тарайды. Үшінші әйелі Айғыздан Халиулла мен Ысмағұл туса, қартайған шағында үйленген кенже жары Нұрғанымнан ұрпақ қалмаған. Абайдың «Атадан алтау, анадан төртеу едім» деп жырлайтыны осы туыстық тамырдан сыр шертеді.

Болашақ ақынның тұлға болып қалыптасуына екі асыл ананың тәрбиесі ерекше әсер етті. Ол сабырлы мінезі мен кең пейілі үшін «ел анасы» атанған кәрі әжесі Зеренің таусылмайтын аңыз-ертегілерін тыңдап, қиялы ұшталды. Сонымен қатар, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңға шебер әрі жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның мектебінен өтті.

Абайдың ілім жолы ауылдағы Ғабитхан молдадан басталып, кейін ол он жасында Семейдегі Ахмет Риза медресесіне оқуға жіберіледі. Үш жыл бойы осы медреседе негізінен араб, парсы тілдеріндегі дін сабақтарын оқиды. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға зор ықыласпен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол тек діни оқумен шектелмей, өз бетінше ізденіп, Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди, Хафиз, Физули секілді ұлы классиктерінің шығармаларымен, араб, иран және шағатай тілдеріндегі дастан-қиссалармен танысады.

Медреседегі үшінші жылында Абай Семейдегі «Приходская школаға» да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Алайда бұл оқуы ұзаққа созылмай, небәрі үш жылдан соң аяқталады. Баласының басқалардан оқ бойы озық тұрған алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілік-билік жұмыстарына баули бастайды. Осылайша, небәрі он үш жастағы жас Абай ел ісіне белсене араласып, үлкен өмір мектебіне қадам басады.

Абайдың өмірлік жолы

Абай бала күнінде құрбылары секілді тым ширақ не пысық көрінбегенімен, оның зеректігі мен ішкі ынтасы ерекше дараланды. Ол ел ішіндегі атақты шешендер мен ақын-ертегішілердің әңгімесін бір естігеннен көкейіне түйіп алатын ұғымталдығымен көзге түсті. Жас Ибраһим Шортанбай, Дулат, Бұқар жырау, Марабай мен Шөже секілді сөз дүлдүлдерінің жырларын тыңдап, солардан рухани нәр алды. Оның бойындағы бұл қасиет тегін емес еді: анасы Ұлжан да сөз қадірін білетін, шешен ортадан шыққан жан болса, нағашысы Тонтайдың өлер алдындағы тапқыр әзілі халық арасында мәтелге айналып кеткен. Сонымен қатар әкесі Құнанбай қажының терең толғап сөйлейтін ділмәрлігі тек өз тұстастарын емес, тіпті шетелдік жиһанкездерді де таңғалдырған болатын.

Абайдың ілім жолы сегіз жасында әкесі «Ескітам» қонысында салдырған медреседен бастау алды. Мұнда ауыл молдасы Ғабитханнан дәріс алып, сауатын ашқаннан кейін, Құнанбай оның алғырлығын байқап, он жасында Семейдегі Ахмет Риза медресесіне оқуға береді. Онда үш жыл білім алған Абай, медресенің соңғы жылында қаладағы «Приходская школаға» қосымша түсіп, үш ай орысша оқиды. Мұхтар Әуезов атап өткендей, ол өзге балалардан зейінімен оқ бойы озық тұрды; молдасы арабша мәтінді бір рет түрікшеге аударып берсе, Абай оны кітапқа қарамай жатқа айтып беретіндей зерделі болды. Сабақты тез меңгергендіктен, барлық бос уақытын ізденуге, сүйіп оқитын кітаптарына арнады. Оның бала кезде жаттаған жырлары егде тартқан шағына дейін жадында өшпестей сақталып қалды.

Ақынның білім көкжиегі өте кең болды: ол бір жағынан Шығыс классиктері Низами, Сағди, Хафиз, Науаи, Физули мен Жәмидің туындыларын сіңірсе, екінші жағынан Пушкин, Лермонтов, Толстой, Достоевский, Тургенев секілді орыс әдебиетінің алыптарымен, сондай-ақ Гете мен Байрон бастаған Батыс жұлдыздарымен терең таныс болды. Есейген шағында осы философтар мен ғалымдармен тең дәрежеде ой таластыра алатын биікке көтерілді. Олардың кесек туындыларын қазақ тіліне шеберлікпен аударып, көркемдігі жағынан түпнұсқадан асып түсетін жауһарлар дүниеге әкелді.

Алайда Құнанбай ұлының бұл ерекше қабілетін ел басқару ісіне пайдалануды жөн санап, оны он үш жасында оқудан қайтарып алады. Әкімшілік-билік жұмыстарына ерте араласқан Абай қазақ даласындағы әлеуметтік қайшылықтарды, патша үкіметінің отаршылдық аярлығы мен парақор шенеуніктердің озбырлығын анық таныды. Ел тағдырына кесел болған осы жүйеге қарсы тұру үшін, танымы таяз болыстармен күресу мақсатында 1875-1878 жылдары Қоңыркекше еліне болыс болып сайланады. Бұл жылдары ол билік тізгінін ұстап, әділдік таразысын тең сақтауға күш салды.

Кейіннен 1880 жылдары И. Долгополов пен А.А. Леонтьев секілді зиялылармен тығыз қарым-қатынас орнатып, 1886 жылы Е.П. Михаэлистің ұсынысымен Семей облыстық статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды. Ел ісіндегі әділдігімен, терең білімімен және қайраткерлігімен танылған Абайдың абыройы халық арасында күн санап өсе түсті. Ол отарлау құрсауында қалған халқының мұңын мұңдап, күйзелсе де, білім мен әділетті ту етіп, ұлттың рухани темірқазығына айналды.

Саясаткер және қайраткер Абай

1885 жылдың мамырында Шар өзенінің жағасындағы Қарамола деген жерде тарихи маңызы зор төтенше съезд өтті. Семей генерал-губернаторы Цеклинскийдің төрағалығымен өткен бұл жиынға бес уезден жүзден астам би-болыстар қатысты. Осы алқалы жиында Абай «төбе би» болып сайланып, оған қазақ қауымы үшін «Қылмыстық істерге қарсы заң ережесін» дайындау сеніп тапсырылды. Ақын бастаған комиссия небәрі үш күн мен үш түн ішінде 93 баптан тұратын бірегей құжатты әзірлеп шықты. Бұл ережелер дәстүрлі әдет заңдарынан да, патша өкіметінің қанаушылыққа негізделген заңдарынан да ерекшеленіп, ұрлық, қылмыс және әйел тағдырына қатысты баптарымен құнды болды. Алайда бұл бедел Абайдың дұшпандарын көбейтті. 1890 жылы Ши деген жерде Байғұлақ пен Күнту бастаған атқамінерлер ақынға қарсы астыртын әрекетке көшсе, 1891 жылдан басталған Оразбаймен арадағы шиеленіс жеті жылға созылды. Бұл араздықтың соңы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы жанжалға және ақын өміріне қастандық жасауға ұласты. Абай бұл жағдайлардың бүкіл жиіркенішті шындығы мен өз ақтығын Сенатқа жазған хатында айғақты деректермен негіздеп берді. Ол ел басқаруда «Тура биде туған жоқ» деген әділдік ұстанымынан таймай, ғұмырының соңында бар зейінін шығармашылыққа арнады.

Ақынның жеке өміріне тоқталсақ, ол үш әйел алған. Бәйбішесі Ділдәдан - Ақылбай, Әбдірахман, Күлбадан, Әкімбай, Мағауия, Райхан; екінші жары Әйгерімнен - Тұрағұл, Мекайыл, Ізкәйіл, Кенже есімді ұрпақ сүйіп, барлығы жеті ұл мен үш қыз тәрбиеледі. Келіндей алған жары Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ. Абайдың ақындық жолы он жасында басталып, алғашқы «Йузи-рәушән», «Физули, Шөмси» сынды туындыларынан кейін, 1880-жылдардың ортасында өлеңдерін жүйелі түрде қағазға түсіре бастады. 1870-1880 жылдар аралығында «Сап, сап, көңілім», «Кең жайлау» секілді өлеңдері дүниеге келсе, 1882 жылы жазылған «Қансонарда» туындысы оның суреткерлік қуатын жаңа қырынан танытты. Бұл өлең қазақ әдебиетіндегі қалыптасқан соқпақтардан өзгеше, ішкі ой иірімдері терең, динамикалық бейнелерге толы туынды болды.

Абай қазақ поэзиясына жаңа тіл кестесі мен соны сипат дарытты. Оның лирикасы жанрлық жағынан сан қырлы болып келеді. Ақын адамның жан тебіренісі мен жүрек лүпілін жеткізу үшін «жүректің көзі», «көңілдің жайлауы», «ой өлкесі» секілді өзі шығарған тың эпитеттер мен метафораларды қолданды. «Жүрегім менің - қырық жамау» деген теңеуі арқылы ақын өкініші мен арманын, қастандықтан шеккен азабы мен күйзелісін көркемдік шеберлікпен жеткізе білді. Абайдың ұлылығын танытатын кесек туындысы - «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» өлеңі. Мұнда ақын табиғаттың өзгеретінін, бірақ адамның рухани болмысының өлмейтінін баяндайды. Көне философтардың, соның ішінде Сократтың адамгершілік пен ізгілікті зерттеу қажеттілігі туралы ойларымен үндесе отырып, Абай «мен» (рух) мен «менікі» (тән) арасындағы шекті ажыратады. Тән өлгенімен, асыл ақыл мен нұрлы жаның өлмейтінін, адамның өзі өлсе де, соңында қалған ісі мен сөзі оның өлместігінің кепілі екенін терең философиялық пайыммен жеткізеді.

Абай шығармашылығы

Абай шығармашылығы - қазақ халқының рухани болмысының шыңы, өлмейтін сөз өнерінің асыл қазынасы. Ақын «Өлмейтұғын артына сөз қалдырған...» деп өзі айтқандай, адамның физикалық денесі өткенімен, оның нұрлы ақылы мен кейінгіге қалдырған ойы мәңгілік жасайтынына сенді. Ол «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы» туындысында «сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел!» деп, поэзияның жоғары қоғамдық міндетін түсінуді талап етті. Абай өз өлеңдерінің жаңашыл сипатын жұртшылықтың бірден қабылдауы қиын екенін де білді, сондықтан «Шу дегенде құлағың тосаңсиды, өскен соң мұндай сөзді бұрын көрмей» деп, оқырманнан сөздің сыртына емес, сырына үңілуді өтінді. Ақын халықтың тағдыры мен қасіретін терең түсініп, оның нағыз жоғын жоқтаушысына айналды.

Абайдың «Сегіз аяқ», «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» секілді туындылары қазақ әдебиетіне әкелген мүлде тың жаңалық болды. Ол бір тақырыпты бірнеше рет жазса да, оны әр қырынан ашып, қайталанбас өрнек туғызатын сарқылмас тапқырлық иесі. Тіпті жылдың төрт мезгілін суреттейтін «Қыс», «Күз», «Жаз», «Жазғытұры» өлеңдерінің өзі мазмұны мен құрылысы жағынан бір-біріне ұқсамайтын дербес дүниелер. Оның туындыларын оқығанда біз Абайды бірде терең ойшыл философ, бірде «Жүрегім, нені сезесің» деп толғанатын сыршыл лирик, енді бірде өмір құбылыстарын сөзбен мүсіндейтін хас суреткер ретінде танимыз. Ал «Сабырсыз, арсыз, еріншек» немесе «Мәз болады болысың» сияқты өлеңдері оның өткір мысқыл мен нәзік әжуаның да шебері екенін дәлелдейді.

Абайдың жаңашылдығы қазақ поэзиясының тақырыптық ауқымын кеңейтіп, әдеби тілді биік сапаға көтеруімен ерекшеленеді. Ол Пушкин мен Лермонтовтың шығармаларын жай ғана аударып қоймай, оларды қазақ топырағында қайта қорытып, «Татьянаның хаты», «Жартас», «Қанжар» сияқты жауһарларды төл туындыдай сөйлетті. Сондай-ақ Крылов сюжеттеріне жазылған мысалдары мен «Масғұт», «Ескендір» поэмалары арқылы әлемдік мотивтерді қазақ оқырманының танымына жақындатты. Ақынның бұл ізденістері қазақ әдебиетін жаңа ой орамымен және ырғақтық үйлесіммен байытты.

Ойшылдың рухани мұрасы ұлттық рух, Шығыс қазынасы және Батыс мәдениеті сынды үш қайнар бұлақтан сусындады. Ол қазақ эпосының абыздық көрегендігін, Шығыстың әл-Фарабиден бастап Низами, Науаи секілді ғұламаларының философиясын, сондай-ақ антикалық дәуірден Сократ, Платон, Аристотель еңбектерін терең меңгерді. Абайдың басты зерттеу объектісі - адам болды. Ол адамды этикалық тұрғыдан жетілдіруді мақсат етіп, «сегіз қырлы, бір сырлы» немесе «толық адам» концепциясын алға тартты. Оның бұл көзқарастары ислам философиясымен де тығыз астасып жатты.

Абайдың кемеңгерлік болмысын даралайтын басты еңбектерінің бірі - оның қара сөздері. Қырық алты бөлімнен тұратын бұл прозалық шығармада көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік ұштасқан. Қара сөздерінде ақын гуманистік, ағартушылық және әлеуметтік ойларын ортаға салып, тұтас бір халықтың философиялық концепциясын құрады. Абайдың бұл ғақлиялары бүгінде жалпы адамзат баласына ортақ асыл мұраға айналып, әлемнің көптеген тілдерінде жарық көрді. Осылайша, Абай өз шығармашылығымен қазақ қоғамының мәдени-тарихи, моральдық хал-жайын айқын көрсететін нағыз рухани энциклопедия қалдырды.

Абайдың философиялық ойлары

Ұлы ойшыл Абайды өмір мен болмыс сыры, табиғат пен қоршаған дүниенің заңдылықтары әрдайым терең толғанысқа түсірген. Ол «Мен осы кіммін?» деген іргелі сауал төңірегінде ой сабақтап, адам баласының өзге жан иелерінен айырмашылығы мен өмірдің түпкі мәнін іздеді. Абайдың пайымдауынша, барлық мақұлықат ішіп-жем жеп, ұйықтап, ұрпақ қалдырғанымен, нағыз адамдық қасиет - саналы мұрат пен рухани биіктікте жатыр. Ол өзінің пәлсапалық көзқарастарында адамның өмір сүру мақсатын, сол мұратқа жету жолдарын және әлемдік болмыстың ішкі байланыстарын ашып көрсетті.

Абай ілімінің өзегі - кемелдену мен жетілу. Ол жетілудің бірнеше сатысын ажыратады: денені шынықтыру арқылы күш-қуатты арттыру, білім мен өнер арқылы ой-өрісті кеңейту. Алайда, ақын бұлардан да маңыздырақ - рухани жетілуді, яғни жанды тәрбиелеуді бірінші кезекке қояды. Абайдың айтуынша, жан жүректе орын тепкен және ол адамның бүкіл тыныс-тіршілігін жүрек арқылы басқарады. Егер жан жетілмеген болса, адамның іс-әрекетінде мін болады. Тек ішкі дүниесі таза, жүрегі пәк адам ғана қателікке ұрынбай, дұрыс өмір сүре алады. Осылайша, Абай адам бақытын жүректің тазалығымен тікелей байланыстыра отырып, жетілудің негізі - ішкі нәзік болмысты тазарту екенін үйретті.

Ақын мұрасында жүйелі түрде жазылған арнайы философиялық трактат болмағанымен, оның өлеңдері мен қара сөздері адамгершілік, ар-ұждан және мораль мәселелеріне толы. 1920-30 жылдардағы алғашқы зерттеу кезеңінде Абайдың идеялық мұрасы қызу айтыстарға арқау болды. Кейбір анайы-социологиялық көзқарас иелері оның философиясын «идеалистік» деп сынағанымен, М. Әуезов, С. Мұқанов секілді мәдениет қайраткерлері ақынды қорғап шықты. Сәбит Мұқанов Абайды қазақ халқының ең озық реалист-суреткері әрі аса ірі ұлттық ақыны ретінде бағалап, оның мұрасын баға жетпес байлық деп атады.

Абайдың демократиялық ойлары негізгі үш идеялық қайнардан бастау алды: біріншісі - қазақтың ауыз әдебиеті мен халықтық дәстүрі, екіншісі - Шығыс ойшылдарының таңдаулы шығармалары, үшіншісі - орыс классиктері мен сол арқылы келген дүниежүзілік философиялық жетістіктер. Мұхтар Әуезов бұл үш арнаның өзара табиғи ұштасқанын, әсіресе орыс мәдениетімен таныстық қазақ қоғамындағы қоғамдық ойдың жандануына зор ықпал еткенін атап көрсетті. Ол Абайдың орыс әдебиетімен байланысын тек аудармалармен ғана емес, адамзаттың бүкіл рухани мәдениетіне деген қатынасы ретінде тереңірек қарастырудың методологиялық маңызын дәлелдеді.

Өз заманының ғұламасы ретінде Абай Пушкин, Лермонтов, Крылов бастаған орыс классиктерін, сондай-ақ Белинский, Герцен, Чернышевский сияқты революционер-демократтардың еңбектерін зерттеді. Сонымен қатар, ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель мен Шығыстың ұлы ұстазы әл-Фараби мұраларымен сусындады. Ол Р. Декарт, Б. Спиноза, Г. Спенсер, Л. Фейербах еңбектерін оқи отырып, өзінің рационалдық философиясын шығармашылық өңдеуден өткізіп қалыптастырды. Сондай-ақ, Дарвиннің даму теориясы мен Сеченов, Ушинский секілді ғалымдардың материалистік психологиясынан да хабардар болды. Осылайша, Абай Шығыс пен Батыс мәдениетін өз дүниетанымында тамаша ұштастырып, адам мен таным, ақыл мен табиғат жайлы терең философиялық толғаныстарын ұлттық қазынаға айналдырды.

Дереккөздер: (Материалдар, abaialemi.kz онлайн-энциклопедиясы)