سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتەر بەينە

تاريحى: سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى 1936 جىلى 29 شىلدەدە قۇرىلدى.  وبلىس باتىس ءسىبىر جازىعىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورماندى دالا جانە دالا زونالارىندا، قارا جەر بەلدەۋىنىڭ شەگىندە ورنالاسقان جانە سولتۇستىگىندە رەسەيمەن، شىعىستا پاۆلودار، وڭتۇستىگىندە اقمولا جانە باتىسىندا قوستاناي وبلىستارىمەن شەكتەسەدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋى قازاق ەتنوسىنىڭ ۇزاق دامۋ جولىنداعى تۇتاستىعىن ساقتاۋعا، قازاق حالقىنىڭ كونسوليداتسياسى ءۇشىن ماڭىزدى ماعىناعا يە، اسىرەسە 15-17 عع.كەزەڭىندە. 18 عاسىر باسىن قازاقتىڭ اتاقتى وقىمىستىسى، سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تۋماسى شوقان ءۋاليحانوۆ قازاق حالقى ءومىرىنىڭ ەڭ سوراقى كەزى دەپ، ال 1723 جىلدى - ۇلى جۇت جىلى دەپ اتادى. جوڭعارلاردىڭ قازاقستانعا باسىپ كىرۋى ادامداردىڭ، مالداردىڭ ولىمىنە، قىستاۋلاردىڭ قيراۋىنا، حالىقتىڭ سولتۇستىك جانە باتىس جاقتارعا جاپپاي كوشۋىنە اكەلىپ سوقتى. قيىن سىرتقى ساياسات جاعدايىندا قالعان قازاق حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرى بۇدان شىعۋ جولى رەسەي مەملەكەتىنىڭ پروتەكتسياسىن مويىنداپ، قول استارىنا ءوتۋ دەپ ءبىلدى. وسى ساياسي قادامداردىڭ جاقىن اراداعى ناتيجەسى رەسەيدىڭ جاڭا قول استىنداعىلارىن قورعاۋ ماقساتىندا جوڭعاريا مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى جاعدايعا بەلسەندى ارالاسۋى بولدى. 1742 جىلدىڭ 2 مامىرىندا سەنات ورتا ءجۇز قازاق حالقىن قورعاۋ جانە جوڭعارلاردان قورعانۋ ءۇشىن بەكىنىستەر سالۋ تۋرالى ءىس شارالار بويىنشا جارلىق قابىلدادى. 1752 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا «ءسىبىر جاعىن ەڭ جاقسى قورعاۋ ءۇشىن» جاڭا جاساقتاۋ جولاعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى جارلىق شىقتى. ومبى جانە زۆەرينوگولوۆسك بەكىنىستەرىن قىسقا باعىتتا جالعاستىرۋعا ءتيىستى نوۆويشيمسكيي (گوركيي اشى تۇزدى كولدەر شىنجىرى بويىمەن) جولاعىنىڭ قۇرلىسى باستالادى. جولاقتىڭ ورتالىق بەكىنىسى بولىپ 1752 جىلى شىلدەدە ىرگەسى قالانعان ەسىلدىڭ وڭ جاعاسىنداعى اۋليە پەتر بەكىنىسى سانالادى. 1755 جىلعا قاراي جولاق بويىنداعى نەگىزگى جۇمىستار اياقتالدى. كەيىننەن بەكىنىس پەتروپاۆل قالاسى دەگەن اتقا يە بولدى. ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ  تاريحى 18 عاسىرداعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك اعارتۋشىلارىنىڭ ەڭ بەلگىلىلەرىنىڭ ءبىرى ابىلاي حان ەسىمىمەن بايلانىستى. ابىلاي قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان جانىبەك حان مۇراگەرلەرىنىڭ ۇلكەن تارماعىنا جاتادى. 1740 جىلى ورتا ءجۇز حانى ابىلمامبەتپەن بىرگە ابىلاي سۇلتان رەسەي بيلىگىن مويىندادى جانە ءار ۋاقىتتا پەتەربۋرگ، ورەنبۋرگ، ومبى، تسين اۋلەتى  رەسەيلىك بيلىكتەرىمەن بايلانىس جاساپ تۇردى. ابىلاي حان كەرەمەت ديپلوماتيالىق قابىلەتتىلىگىن جانە مەملەكەتتىك اعارتۋشى دارىنىن يەلەنگەن الىستى بولجايتىن دانا ساياساتكەر رەتىندە بەلگىلى. مەملەكەتتىك اعارتۋشى تاكتىلەرىنە، سىرتقى ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق يىلگىشتىگى جانە يكەمى ارقاسىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي ءبىلدى. ونىڭ حان رەتىندە ءۇش قازاق ءجۇزىن بيلەگەن كەزەڭى (1771- 1781 جج.) ساياسي جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىمەن، قازاقستان بەدەلىنىڭ وسۋىمەن، ەۋرازيا حالىقتارىمەن اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىسىنىڭ كەڭەيۋىمەن سيپاتتالادى. ابىلاي حاننىڭ قونىسى بۋراباي كولىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان؛ ابىلايدىڭ قالاۋى بويىنشا ونىڭ قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى شارۋالار قاتىستى. قازاق تۇرعىندارى كوشىپ كەلۋشىلەردەن ءشوپ شابۋ، جەر وڭدەۋ، بالىق اۋلاۋ، ۆەتەريناريا جانە ت.ب داعدىلاردى قابىلدادى. اۋليە پەتر بەكىنىسىن سالار كەزدە ابىلاي ءوز شارتىن قويدى - وسى جەردەن قازاقتار ءۇشىن رەسەيمەن ساۋدا ورتالىعىن اشۋ. ابىلاي حاننىڭ باستاماسىنىڭ ارقاسىندا پەتروپاۆل ءجۇز جىلدا ايىرباس جانە ترانزيت  ساۋدانىڭ ءىرى وشاعىنا دەيىن ءوستى. اۋليە پەتر بەكىنىسىندە ابىلايدىڭ حاندىققا سايلانۋى ءوتتى. مۇندا حانعا يمپەراتورلىق سىيلىقتار، بۇلعىن  تونى، باس كيىمدەر جانە قىلىشتار اكەلىندى. ابىلاي رەسەي مەن قازاقستاننىڭ قىتايمەن اراسىنداعى بايلانىستىڭ شيەلەنىسۋىنەن قاۋىپتەنىپ كوپتەگەن يگىلىكتى سىلتاۋلارمەن ءوز بيلىگىن جاريالاۋ ءۇشىن پەتروپاۆل بەكىنىسىنە كەلۋگە باس تارتتى. كەيىننەن بۇل سىيلىقتار حانعا ەشقانداي ءىس-شاراسىز ءوز مولشەرىندە تابىس ەتىلدى. ابىلايحاننىڭ كەزىندە سول كەزدىڭ بەلگىلى ەكى بارتىرلارى كۇلەكە بارتىر مەن قۇلسارى باتىر ۇلكەن رول اتقاردى، ولار دەموكراتيالىق، اسكەري، اكىمشىلىك مىندەتتەردى اتقردى. كۇلەكە باتىر بەلگىلى شال اقىننىڭ اكەسى، ونىڭ اتىمەن بۇرىنعى سەرگەەۆ اۋدانى اتالعان، قازىر شال اقىن اۋدانى.

مۇراعاتتىق مالىمەتتەرگە سايكەس كۇلەكە جانە قۇلسارىعا حان اكىمشىسى ۇن جانە قانت تۇرىندە ازىق-تۇلىك بەرگەن، سونداي-اق، پەتر بەكىنىسىندە تۇرعىن ءۇي سالۋدى جوسپارلاعان. باسىندا اسكەري-قورعانىس رەتىندە ويلاستىرىلعان پەتروپاۆل قورعانى ۋاقىت وتە كەلە ءوڭىردىڭ ساياسي، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ سانالدى. ءارى قاراي مۇندا وزەنمەن قاتارلاسىپ كوشەلەر كوبەيە باستادى. 18 عاسىر سوڭىندا تومەنگى بولىگىندە 172 تۇرعىن ۇيلەر جانە  914 تۇرعىندار، 44 كوپەستىك دۇڭگىرشەكتەر مەن قوناق الاڭى بولدى. بەكىنىس ماڭىنىڭ جوعارعى بولىگىندە بەكىنىستىڭ بيلەۋشىلەرى قازاق سۇلتاندارىن قابىلدايتىن ەلشىلىك ءۇيى ورنالاسقان. قالانىڭ جوعارعى بولىگىندەگى قۇرىلىس  19 عاسىردىڭ 50 جىلدارىنان باستاپ قارقىندى جۇرە باستادى. قالالىق قۇرىلىستىڭ وزىندىك سيپاتى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنەن كورىنەدى. وندايلارعا تاۋداعى تاس عيمارات («ابىلاي ءۇيى»)، پودگورەدەگى قاسىم مەشىتى، زەنكوۆ، سمولين كوپەستەرىنىڭ قونىستارى جانە ت.ب، سونىمەن قاتار 19 عاسىر اياعى 20 عاسىر باسىنداعى اعاش جانە كىرپىشتەن جاسالعان قۇرىلىستار جاتادى. بۇل ءداۋىردىڭ تۇرپاتتىق قۇرىلىستارى بولىپ قازىر بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايى ورنالاسقان عيمارات (بۇرىنعى يۋزەفوۆيچ كوپەستىڭ ءۇيى)،  يانگۋزاروۆ كوپەستىڭ ءۇيى («قالىڭدىق ءۇيى») وعان قوسا ورنالاسقان مەشىتپەن بىرگە(قازىرگى كەزدەگى جامبىل كوشەسى بويىنداعى مەشىت، بۇرىنعى ورنىنا سالىنعان)، مۇراتوۆ ديىرمەنى، وۆسياننيكوۆ جانە ا.گانشين اعايىندىلارىنىڭ امبەباپ دۇكەنى (قازىرگى پۋشكين كوشەسىندەگى «قازپوشتا» عيماراتتار كەشەنى) جانە ت.ب سانالادى. تاۋ ەتەگىندەگى سوبور نەمەسە پوكروۆسكيي (1954 جىلدان اۋليە پەتر مەن پاۆەلدىڭ سوبورلارى) قالانىڭ باتىس بولىگىنەن كىرەتىن جاقتىڭ كورىنىسىن اشا تۇسەدى. ونىڭ قۇرىلىسى 1844 جىلى اياقتالعان بولاتىن. شىركەۋلىك عيماراتتار ورنىنا (مەشىت، شىركەۋ) بۇرىنعى كەزدە كەلەسى وقۋ ورىندارى قىزمەت ەتتى: مەكتەپتەر، مەدرەسەلەر، شىركەۋلىك مەكتەپتەر، قىزدار پروگيمنازياسى، قىزدار ۋچيليشەلەرى جانە ت.ب. 20 عاسىر باسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا ورىس ساۋدا ونەركاسىپتىك، ءسىبىر ساۋدا، قوعامدىق، مەملەكەتتىك بانكتەردىڭ، اۋرۋحانا، جەكە تيپوگرافيا، بليۋمەنتال كىتاپ دۇكەنى، تەاتر، ناقتى ۋچيليشە جۇمىس ىستەدى. الەۋمەتتىك وبەكتىلەر جەرگىلىكتى كوپەستىكتىڭ مەتسەناتتىعى مەن شاپاعاتىنىڭ يگىلىكتى داستۇرلەرىنە بايلانىستى قۇرىلدى. پەتروپاۆل قالاسى ترانزيتتىك ساۋدا-ايىرباس وپەراتسيالارىنىڭ ارقاسىندا ءوسىپ، دامىدى. اسىرەسە 19 عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ونىڭ قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا مونعوليا، قىتاي، تاشكەنت، قوقان، حيۋامەن اراداعى كەدەندىك كەرۋەن ساۋداسى جاقسارا تۇسكەن  پەتروپاۆل كەدەن اينالىمى ءوستى. شەتەلدە 19 جانە 20 عاسىرلاردا قالادا جانە قالا ماڭىندا ۋاقىتىلى بازارلار مەن جارمەڭكەلەر وتكىزىلىپ تۇردى: پەتروۆسكيي- 25 ماۋسىمنان جانە اندرەەۆسكيي - 20 قاراشادان، يگناتەۆسكيي - 18 جەلتوقساننان (ۇزاقتىعى 30 كۇنگە دەيىن)، تايىنشاكول. تەك قانا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساۋدالاۋ ءۇشىن قوناقتىق جانە ايىرباستاۋ اۋلالارى جۇمىس ىستەدى.

اكىمشىلىك ءبولىنىس: وبلىس ورتالىعى – 1752 جىلى قالانعان وبلىستىق باعىنىستاعى پەتروپاۆل قالاسى.  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى قۇرامىنا پەتروپاۆل قالاسى جانە 13 اۋىلدىق اۋداندار (اققايىڭ، ايىرتاۋ، اقجار، عابيت مۇسىرەپوۆ، ەسىل، جامبىل، ماعجان جۇماباەۆ، قىزىلجار، مامليۋت، تيميريازەۆ، تايىنشا، ءۋاليحانوۆ، شال اقىن) كىرەدى.
2026 جىلعى 1 قاŋتارعا سولتüستيك قازاقستان وبلىسىنداعى حالىق سانى 514،1 مىŋ ادامدى قūرادى، سونىŋ يşيندە قالالىقتار – 258،1 مىŋ ادام، اۇىلدىقتار – 256 مىŋ ادام.
جەر اۋماعى: سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جالپى جەر كولەمى 9804،3 مىڭ گا قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر 7271،2 مىڭ گا. وسى ساناتتاعى ەگىستىك القابى 4959،5 مىڭ گا قۇرادى جانە 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا قورداعى جەرلەردەن كونكۋرستار ارقىلى جەر پايدالانۋعا بەرۋ جانە جايىلىمداردى ترانسفورماتسيالاۋ ەسەبىنەن ۇلعايدى. ونەركاسىپ، كولىك، بايلانىس، قورعانىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالماعان وزگە دە جەرلەر: بۇل جەرلەر 66،6 مىڭ گا جەردى الىپ جاتىر جانە نەگىزىنەن ونەركاسىپتى جانە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىن ورنالاستىرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرلەرى، وبلىستاعى ساۋىقتىرۋ، رەكرەاتسيالىق جانە تاريحي-مادەني ماقساتتاعى جەرلەر بۇگىنگى كۇنى 134،9 مىڭ گا جەردى الىپ جاتىر. سۋ قورىنىڭ جەرلەرى 142،4 مىڭ گا قۇرايدى.

پايدالى قازبالار: وبلىستا پايدالى قازبالاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى انىقتالدى جانە ءارتۇرلى دارەجەدە زەرتتەلدى. 286 كەن ورنى بارلانعان. ولاردىڭ ىشىندە 34 - مەتالل، 2 - مەتالل ەمەس، 217 - قۇرىلىس جانە تەحنولوگيالىق شيكىزات جانە 33 - جەراستى سۋلارى، ونىڭ 6-سى مينەرالدى. وبلىس اۋماعى سولتۇستىك قازاقستان ۋران-رۋدالى، المازدى جانە قالايى-سيرەك مەتالدى پروۆينتسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. وندا مينەرالدى شيكىزاتتىڭ ەلەۋلى قورلارى انىقتالدى، ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەڭگەرىمىندە: قالايى بويىنشا-65%، تسيركونيي بويىنشا - 36،6%، ۋران بويىنشا - 19%، تيتان بويىنشا - 5%، ۆولفرام بويىنشا - 1،1%. مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىن، اسىرەسە وبلىستىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا كەڭەيتۋ پەرسپەكتيۆالارى اسا ماڭىزدى. مۇندا التىننىڭ، كۇمىستىڭ، تەحنيكالىق جانە زەرگەرلىك الماستاردىڭ، قالايىنىڭ، تيتاننىڭ، ءتۇستى جانە سيرەك مەتالداردىڭ، قوڭىر كومىردىڭ بىرقاتار ماڭىزدى كەن ورىندارى مەن كەن كورىنىستەرى بار. وبلىستا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىن سالۋ جانە الەمدەگى ەڭ ءىرى ۆولفرامنىڭ «اقسوران»، «بايان» جانە قالايى «سىرىمبەت» كەن ورىندارىن يگەرۋ بويىنشا 3 ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. 

سۋ رەسۋرستارى: وبلىستىڭ سۋ رەسۋرستارى ەسىل وزەنىنىڭ رەسۋرستارىنان اقان-بۇرلىق جانە يمان-بۇرلىق وزەندەرىنەن، سىلەتى، شاعالالى، قامىستى، اشىسۋ، قاراسۋ وزەندەرىنەن جانە باسقا دا سۋ اعىندارىنان قۇرالادى، 2426 سۋ قويماسى بار، 501 سۋ قويماسى بالىق شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلادى، ونىڭ 314-سى جالعا بەرىلگەن.

ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار. قازاقستان فلوراسى بىرقاتار باعالاۋلار بويىنشا 13 مىڭنان استام ءتۇردى قامتيدى، ال قازاقستاننىڭ فاۋناسى قاتاڭ قورعالاتىن، سونداي-اق كاسىپشىلىك جانە شارۋاشىلىق ماقساتتاردا كەڭىنەن پايدالانىلاتىن تۇرلەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىمەن سيپاتتالادى، مۇندا ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 835 ءتۇرى انىق كورسەتىلگەن. ەندەميالىق، سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەردى، بىرەگەي ەتالوندىق ۋچاسكەلەردى جانە تۇتاستاي العاندا تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى شاراسى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جۇيەسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى بولىپ تابىلادى. 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا اكىمدىكتىڭ قاراماعىنداعى مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا ورنالاسقان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار: 6-رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تابيعي قاۋمالدار (سوگروۆ، سميرنوۆ، مامليۋت، ورلينوگور، اقجان، اقسۋات)؛ 4-مەملەكەتتىك تابيعات ەسكەرتكىشتەرى (سوسنوۆىي بور، سەرەبريانىي بور، جاڭاجول، «بۇركىتتاۋ» شوقىسى» جانە «قاينار كوز» مەملەكەتتىك تابيعات ەسكەرتكىشى). ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ باستى ماقساتى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جۇيەسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. 

ونەركاسىپ: ونەركاسىپتىك ءوندىرىس قۇرىلىمىندا ەڭ ۇلكەن كولەمدەر وڭدەۋ ونەركاسىبىنە – 82% جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ، گاز، بۋ بەرۋ جانە اۋا باپتاۋ – 11،1%. وبلىس ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 3،2% قۇرايدى. 2023 جىلعى قاڭتار-جەلتوقساندا وبلىستىڭ ونەركاسىپ سەكتورى 647،6 ملرد. تەڭگە سوماسىنا ءونىم شىعارۋدى قامتاماسىز ەتتى، ناقتى كولەم يندەكسى 114،4% قۇرادى. ماشينا جاساۋ سالاسى. بۇگىنگى تاڭدا سالادا ءۇش نەگىزگى باعىت قالىپتاستى – مۇناي-گاز، تەمىرجول جانە ەنەرگەتيكالىق ماشينا جاساۋ. ءوندىرىس كولەمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتەكشى كەشەندەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن يمپورتتى الماستىراتىن ءونىم شىعارۋ ەسەبىنەن ۇلعايتىلادى.

اۋىل شارۋاشىلىعى: وبلىس شارۋاشىلىقتارى جەمشوپ، مايلى داقىلدار مەن كارتوپتىڭ تۇقىمىمەن تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلگەن. وبلىستا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. اگرارلىق سەكتوردى قارقىندى دامىتۋداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى - ونىڭ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى بولىپ تابىلادى. ساپالى، باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەكسپورتقا باعدارلانعان ءونىم ءوندىرۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماقساتىندا ءىرى جانە ورتا تاۋار ءوندىرىسىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىندا كاسىپورىندار جاڭعىرتىلۋدا، جاڭا كاسىپورىندار اشىلۋدا. پەتروپاۆل قالاسىندا «ماسلو-دەل» جشس اشىعان ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ونىڭ قاپتاماسى بويىنشا جاڭا جەلىلەردى   ىسكە قوستى. «ەۆرازيان ميلك» جشس زاۋىتىن قايتا قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى وتكىزىلىپ، سارى ماي، قايماق جانە ىرىمشىك ءوندىرۋ جەلىلەرى ىسكە قوسىلدى. قۋاتتىلىعى جىلىنا 370 مىڭ توننا شيكىزاتتى قايتا وڭدەيتىن «ماسلو-دەل» جشس ءىرى ماي ەكستراكتسيالىق زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى، 1-ءشى كەزەڭدى ىسكە قوسۋ 2023 جىلدىڭ 4-توقسانىندا جوسپارلانعان. «زەلەنىي سەۆەر» جشس جىلىجاي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا، 3،7 گا الاڭدا قيار (جىلىنا 1319 توننا)، قىزاناق (جىلىنا 1460 توننا) جانە سالات (جىلىنا 170 توننا) وسىرىلەدى. وبلىستا 100-دەن استام اگروقۇرىلىم ءسۇت وندىرۋمەن اينالىسادى. 277-دەن استام جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ، جالپى سوماسى 13،3 ملرد.تەڭگەگە 8 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىستا نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى  33 066 بىرلىكتى قۇرادى، ونىڭ ىشىندە: زاڭدى تۇلعالار – 6،9 مىڭ بىرلىك، شارۋا قوجالىقتارى – 4،7 مىڭ بىرلىك، جەكە كاسىپكەرلەر – 21،5 مىڭ بىرلىك.

ءبىلىم بەرۋ: مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ - وبلىس بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جەلىسى - 473 بىرلىكتى قۇرايدى، ونىڭ ىشىندە 76 بالاباقشا، 8 «مەكتەپ – بالاباقشا» كەشەنى جانە 389 شاعىن ورتالىق. 3-6 جاس ارالىعىنداعى قامتۋ پايىزى – 100% قۇرادى.وبلىستىڭ بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرى ينتەرنەت جەلىسىنە 100%، كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە 461 مەكتەپ (100%) قوسىلعان. وبلىستا 24 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيدى. كادرلاردى دايارلاۋ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ مىناداي سالالارى: قۇرىلىس، كولىك، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا، ماشينا جاساۋ، قىزمەت كورسەتۋ سالاسى، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت جانە ونەر، بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ ءۇشىن 70 ماماندىق جانە 122 بىلىكتىلىك بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءوندىرىس قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتالعان وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ وبلىس كوللەدجدەرى 57 ماماندىق بويىنشا جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا (مودۋلدىك، كرەديتتىك-مودۋلدىك وقىتۋ تەحنولوگيالارى) كوشتى، وندا تولىق وقۋ كۋرسىن اياقتاعاننان كەيىن تۇلەكتەر 2-3 ۇقساس بىلىكتىلىك الادى، بۇل ولارعا ەڭبەك نارىعىندا جاقسى بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ: وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى 19 اۋرۋحانا ۇيىمىنان، 63 امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق ۇيىم، ولاردىڭ ىشىندە 58 دارىگەرلىك امبۋلاتوريادان، 403 مەديتسينالىق پۋنكت پەن 41 فەلدشەرلىك – اكۋشەرلىك پۋنكتتان تۇراتىن مەديتسينالىق ۇيىمدار جەلىسىنەن قۇرالادى.

سپورت: بۇگىنگى كۇنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇيەلى تۇردە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن 215 057 ادام اينالىسادى نەمەسە وبلىس حالقىنىڭ جالپى سانىنىڭ 40،2% پايىزى، 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 28 969 ادامعا ارتتى نەمەسە 5،7% (2021 جىلى –186 088 ادام نەمەسە 34،5%). وبلىس بويىنشا 1200 سپورتتىق-بۇقارالىق ءىس-شارالار وتكىزىلدى، وعان 230 مىڭ ادام قاتىستى. وبلىستىق حالىق سپورت ويىندارى اياسىندا 2022 جىلى 5 مىڭنان استام ادام قاتىسقان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا ارنالعان «نادەجدا» وبلىستىق سپارتاكياداسى، «اق بيداي» وبلىستىق جازعى سپورتتىق مەرەكەسى، ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن «قىزىلجار» فەستيۆالى، جاستار اراسىندا «جاستار» وبلىستىق سپارتاكياداسى، «سولتۇستىك» قىسقى سپورت مەرەكەسى وتكىزىلدى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن شۇعىلدانۋعا كوبىرەك قامتۋ ماقساتىندا، وبلىستا 27 بجسم، جوعارى سپورت شەبەرلىگى مەكتەبى، وبلىستىق وليمپيادا رەزەرۆىنىڭ مامانداندىرىلعان  مەكتەپ-ينتەرنات-كوللەدجى، وليمپيادا رەزەرۆىن دايىنداۋ ورتالىعى، بجسم-مەن جۇمىس جونىندەگى وبلىستىق دەنە شىنىقتىرۋ-سپورت ورتالىعى، 11 بجددك جانە 25 اۋلا كلۋبتارى جۇمىس ىستەيدى، وعان 21 مىڭنان استام ادام اينالىسادى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا سپورت سەكتسيالارىمەن 23 مىڭ بالا قامتىلدى. مەملەكەتتىك سپورتتىق تاپسىرىسپەن سپورتتىڭ 19 ءتۇرى بويىنشا 3 مىڭنان استام بالا قامتىلدى (كاراتە، دزيۋدو، تاەكۆوندو، بوكس، ەركىن كۇرەس، گرەك-ريم كۇرەسى، فۋتبول، ءجۇزۋ، كوركەم گيمناستيكا، سپورتتىق بي، تەننيس، ۇستەل تەننيسى، شاحمات، ۆولەيبول، باسكەتبول، كونكيمەن جۇگىرۋ سپورتى، شاڭعى جارىسى، قازاق كۇرەسى، پاۋەرليفتينگ)، ولارمەن 43 ءونىم بەرۋشى جۇمىس جۇرگىزەدى. وبلىس بويىنشا ءونىم بەرۋشىلەر الدىندا بەرەشەك جوق. وڭىردە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن بەلسەندى اينالىسۋ ءۇشىن 2 933 سپورت عيماراتى جۇمىس ىستەيدى.

مادەنيەت: 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا وبلىستا 593 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى، ونىڭ ىشىندە 499 مەملەكەتتىك:

264 كلۋبتىق ۇلگىدەگى مادەنيەت مەكەمەلەرى، ونىڭ ىشىندە:  171 مەملەكەتتىك؛
318 كىتاپحانا، ونىڭ ىشىندە: مەملەكەتتىك – 317، اققايىڭ اۋدانى، دايىندىق اۋىلى بويىنشا 1 جەكەمەنشىك؛
4 مۇراجاي (5 فيليال)، مەملەكەتتىك؛
1 مۇراعات (14 فيليال)، مەملەكەتتىك؛
3 مەملەكەتتىك تەاتر؛
1 وبلىستىق فيلارمونيا، مەملەكەتتىك
1 تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعى، مەملەكەتتىك؛
1 تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى، مەملەكەتتىك.