Жошы хан (1187-1227) - Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы, әйгілі қолбасшы әрі Жошы ұлысының негізін қалаушы. Моңғол шапқыншылығынан кейін қыпшақ даласында құрылған бұл мемлекет кейінгі қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына үлкен ықпал етті. Жошы ханның өмір жолы мен мұрасы Ұлы Даланың тарихымен тығыз байланысты.
Жошы хан кесенесі Ұлытау облысында, Жезқазған қаласынан шамамен 45 шақырым жерде, Кеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Бұл тарихи ескерткіш ғасырлар бойы халықтың ерекше құрметіне ие болып келеді. Кесене туралы алғашқы жазба деректер XVI ғасырдың ортасында Өтеміс Қажының еңбектерінде кездеседі. Ол өз жазбаларында Ұлытау өңірінде Жошы ханның мазары бар екенін атап өткен.
Кейінірек, 1661 жылы Әбілғазы ханның «Түрік шежіресінде» Жошы ханның ордасы Ұлытауда орналасқаны туралы мәлімет берілген. Сондай-ақ тарихи деректерде 1582 жылы Абдулла II ханның Ұлытауға арнайы келіп, Жошы хан мазарына зиярат еткені айтылады. Ол үш күн бойы осы жерде аялдап, дұға жасап, құрмет көрсеткен.
Жошы хан кесенесі туралы мәліметтер кейінгі ғасырларда да кездеседі. 1771 жылғы «Шаңды жорық» кезінде өңірден өткен орыс экспедициясының мүшесі Рычков өз жазбаларында бұл мазар жайлы дерек қалдырған. Ал XIX ғасырда Шоқан Уәлиханов пен Ресей империясының әскери-ғылыми экспедициялары Ұлытау өлкесін зерттеп, Жошы хан кесенесі туралы көптеген мәлімет жинаған. 1862 жылы жарық көрген ғылыми жинақта Жошы хан, Алаша хан және Домбауыл кесенелеріне қатысты аңыздар мен тарихи деректер кеңінен баяндалған.
Кеңес дәуірінде кесенені ғылыми тұрғыдан зерттеуге ерекше үлес қосқан тұлғалардың бірі - Қаныш Сәтбаев. Ол өз еңбектерінде Ұлытау өңіріндегі тарихи ескерткіштердің маңызын алғашқылардың бірі болып ғылыми негізде көрсетті. Ал 1946 жылы Әлкей Марғұланның жетекшілігімен құрылған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Жошы хан кесенесінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Археологтар құрылыс ерекшеліктерін, жерлеу орындарын және табылған жәдігерлерді жан-жақты зерттеп, құнды ғылыми деректер жинақтады.
Жошы ханның қазасы туралы қазақ халқы арасында кең тараған аңыздардың бірі «Ақсақ құлан - Жошы хан» күйімен байланысты. Бұл тарихи оқиға халық жадында сақталып, кейін өнер туындыларына арқау болды. Тіпті осы аңыз негізінде «Ақсақ құлан» мультфильмі де түсірілген.
Бүгінде Жошы хан кесенесі Ұлытаудың ең маңызды тарихи-мәдени нысандарының бірі саналады. Ол өңірдің бай тарихын танытып қана қоймай, қазақ халқының рухани мұрасын дәріптейтін қасиетті орын ретінде де ерекше мәнге ие.
Дереккөз: e-history.kz