Тарас Шевченко мұражайы мен мемориалдық кешені - Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына енген маңызды қала құрылысы және сәулет нысаны. Сондай-ақ ол Қазақстанның жалпыұлттық сакралды нысандар тізіміне енгізілген қасиетті орындардың бірі болып саналады.
Мұражай Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласында, Т.Г. Шевченко атындағы саябақта, Б. Маяұлы көшесі, 7 мекенжайында орналасқан. Оның тарихы 1932 жылдан басталады, яғни бұл Маңғыстау өңірінде ашылған алғашқы мұражай болып есептеледі.
Мұражай орналасқан тарихи ғимарат 1853 жылы салынған, бастапқыда ол коменданттың жазғы демалыс ордасы ретінде пайдаланылған. Кейіннен мұражай кешені Новопетровск бекінісінің бұрынғы бақ аумағында қалыптасты. Бұл жердің тарихи маңызы өте жоғары, себебі ол аймақтың мәдени жадымен тікелей байланысты.
Мұражай экспозициялары негізінен бұрынғы коменданттық жазғы үйдің залдарында орналасқан. Олар украин халқының ұлы ақыны, суретші Тарас Григорьевич Шевченконың Маңғыстау жеріндегі 1850-1857 жылдардағы айдауда өткен өмірі мен шығармашылығына арналған. Бұл экспозициялар Шевченконың тек украин мәдениетінде ғана емес, қазақ руханиятында да ерекше орын алатынын көрсетеді.
Тарас Шевченко қазақ жерінің табиғатын, сұлулығын жырлаған алғашқы еуропалық суретшілердің бірі ретінде тарихта қалды. Оның шығармалары мен суреттері қазақ даласының бейнесін әлемге танытуда маңызды рөл атқарды.
Сонымен қатар Шевченконың жергілікті ортаға қосқан үлесі де ерекше. Ол Новопетровск бекінісінде алғашқы ағаш отырғызып, гарнизондық бақты жасыл саябаққа айналдыруға себепкер болған тұлға ретінде айтылады. Атыраудан алып келген шыбықтан өскен «Тарас қызылталы» бүгінде тарихи ағаш ретінде сақталып, халықтың ерекше құрметіне ие.
Форт-Шевченко тұрғындары ғасырдан астам уақыт бойы бұл ағашты киелі нысан ретінде күтіп-баптап келген. Сонымен қатар келушілердің қызығушылығын тудыратын тағы бір тарихи орын - халық арасында «Шевченко құдығы» деген атпен белгілі көне құдық.
2017 жылы Тарас Шевченко мұражайы өзінің 85 жылдық мерейтойын атап өтті. Бұл мұражай Украинадан тыс жерде орналасқан Шевченкоға арналған жалғыз мемориалдық кешендердің бірі ретінде ерекше тарихи және мәдени маңызға ие.