Тамғалы петроглифтері — Жетісудың ең көне ескерткіштерінің бірі болып саналатын тасқа қашалған суреттер кешені. 2004 жылдан бері Қазақстандағы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысандары тізіміне енгізілген.
Тамғалы шатқалындағы тастағы суреттер галереясы 1957 жылы 19 қыркүйекте Қазақ КСР Ғылым академиясының Тарих және археология институты Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының Жетісу отряды тарапынан, Қазақстанның тұңғыш кәсіби археологы Анна Георгиевна Максимованың жетекшілігімен ашылған. Петроглифтер кездейсоқ табылғанымен, бұл жаңалық өте маңызды болды, себебі Қазақстан аумағындағы ежелгі қоныстардың бірі кейіннен ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.
Кейінгі ондаған жылдар бойы мұнда көптеген ғылыми экспедициялар жүргізіліп, әр маусым сайын ежелгі адамдардың өміріне қатысты жаңа деректер табылып отырды. Қазіргі таңда қорықтың аумағы шамамен 3800 гектарды құрайды. Мұнда қоныстар, жерлеу орындары, тасқа қашалған суреттер, 5000-нан астам бейнеден тұратын петроглиф галереялары және ғұрыптық құрылыстар сақталған. Ескерткіштер б.з.д. XIV–XIII ғасырлардан XIX–XX ғасырларға дейінгі уақыт аралығын қамтып, өңірде мыңдаған жыл бойы адамдар өмір сүргенін дәлелдейді.
Петроглифтер Тамғалыдағы ең маңызды және көптүрлі ескерткіштердің бірі. Суреттер көбіне ойып түсіру (пикетаж) әдісімен салынған, бояумен салынған бейнелер кездеспейді. Олар әртүрлі тарихи кезеңдерге жатады: орта қола дәуірі, кейінгі қола, ерте темір дәуірі (сақ-үйсін), ортағасырлық түркі кезеңі және кейінгі жоңғар мен қазақ дәуірлері. Ең көне әрі көркем бөліктері — орта қола дәуіріне тән. Онда күн басты құдайлар, маска киген бейнелер, жауынгерлер, құрбандық көріністері және бұқа, ат, түйе, бұғы сияқты жануарлар бейнеленген.
Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан шамамен 170 км солтүстік-батыста, Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Петроглифтер аумағы шамамен 3 км × 10 км жерді қамтиды, ал негізгі шоғырланған бөлігі 250 м × 500 м аумақта орналасқан.
Тамғалы — Орталық Азия ғана емес, әлемдік деңгейдегі маңызды археологиялық орталықтардың бірі. Петроглифтер ежелгі адамдардың дүниетанымын, табиғат пен ғарыш туралы түсінігін бейнелейді. 2004 жылы ресми түрде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді, ал 2006 жылдан бастап ЮНЕСКО оны сақтау ісіне белсенді қолдау көрсетіп келеді.
Шатқал маңында қола дәуірінің қорымдары (б.з.д. XIV–X ғасырлар), сондай-ақ ерте көшпелілердің қоныстары сақталған. Бұл аймақ табиғи жағынан да ерекше: онда түлкі, қасқыр, қоян, жылан, сондай-ақ бүркіт, сұңқар сияқты құстар кездеседі.
Тамғалы — тек табиғи ландшафт емес, сонымен қатар ежелгі адамдардың ойлау жүйесін тасқа қашалған өнер арқылы жеткізген ашық аспан астындағы музей.
Дереккөз: qazaqstan3d.kz