Созақ - Қазақ хандығының алғашқы астанасы деген пікірді қарастырмас бұрын, Қазақ хандығының Әбілхайыр ханнан бөлініп, дербес мемлекет ретінде қалыптасу тарихына қысқаша тоқталу қажет. Себебі ортағасырлық Созақ қаласының тарихы Қазақ хандығының құрылу кезеңімен тікелей байланысты.
Қазақ хандығының құрылған уақыты жөнінде тарихшылар арасында әртүрлі көзқарас бар. Бір зерттеушілер оны XV-XVI ғасырлар аралығына жатқызса, енді біреулері XVI ғасырдың 30-40 жылдары қалыптасты дейді. Ал басқа ғалымдар Қазақ хандығы XV ғасырдың 70-жылдарында құрылды деген пікір айтады. Сонымен қатар кейбір зерттеушілер бұл оқиға 1456 жылғы қой жылымен байланысты десе, екінші бір деректер 1468 жылды көрсетеді.
Негізгі жазба дерек ретінде Мұхаммед-Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі аталады. Онда Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайыр ханнан бөлініп, Моғолстанға қоныс аударуы және Қазақ хандығының қалыптасуы баяндалады. Бұл дерек бойынша хижраның 870 жылы, яғни 1465-1466 жылдары Қазақ хандығының бастау кезеңі ретінде көрсетіледі.
Кейбір тарихшылар бұл дерекке күмәнмен қараса да, көптеген зерттеушілер оны негізгі тарихи негіз ретінде қабылдайды. Себебі басқа ортағасырлық еңбектер де Керей мен Жәнібекке қатысты мәліметтерді және Қазақ хандығының Жетісу өңірінде, Шу мен Қозыбасы маңында қалыптасқанын растайды.
Осы тарихи кезеңде Қазақ хандығының алдында маңызды міндеттер тұрды. Олар көшпелі шаруашылық үшін жайылымдарды қалпына келтіру, қазақ тайпаларын біріктіру және ең бастысы - Сырдария бойындағы стратегиялық қалаларды өз бақылауына алу еді. Бұл қалалардың қатарында Сығанақ, Сауран, Созақ, Отырар және Йассы болды.
Түркістан аймағы деп аталатын өңір Сырдарияның орта ағысы мен Қаратау жоталары аралығын қамтыды. Бұл аймақта ортағасырлық ірі қалалар мен бекіністер орналасқан. Олардың ішінде Созақ қаласы ерекше орын алады.
Тарихи деректер бойынша, Созақ қаласы X ғасырда пайда болып, XVIII ғасырға дейін өмір сүрген. Ол Қаратаудың солтүстік беткейіндегі керуен жолы бойында орналасқан маңызды орталықтардың бірі болды. Ортағасырлық жазбаларда Созақтың аты жиі кездеседі және ол Түркістан аймағындағы маңызды қалалардың бірі ретінде сипатталады.
Қазақ хандығының алғашқы кезеңінде Созақ қаласы Керей мен Жәнібек әулетінің ықпалында болғаны айтылады. Кейін Әбілхайыр хан қайтыс болғаннан соң, бұл өңірдегі қалалар Қазақ хандығының құрамына өтті. XV ғасырдың соңына қарай Созақ Махмуд сұлтанның билігіне өтіп, Қазақ хандығының тірек қалаларының біріне айналды.
Осыған байланысты кейбір зерттеушілер Қазақ хандығының алғашқы астанасы Сығанақ емес, дәл осы Созақ болған деген пікірді ұсынады. Себебі сол кезеңде Созақ қаласы хандықтың саяси және әскери тірек орталығы қызметін атқарған.
Қорытындылай келе, тарихи деректер мен зерттеулерге сүйенсек, Созақ қаласы Қазақ хандығының қалыптасу кезеңінде ерекше маңызға ие болған стратегиялық орталық болды. Сондықтан оны Қазақ хандығының алғашқы астанасы немесе ең алғашқы тірек қаласы ретінде қарастыруға негіз бар.
Дереккөз: egemen.kz