Құнанбай қажы мешіті – қазақ халқының рухани және тарихи мұрасындағы маңызды орындардың бірі. Мешіт Қарағанды облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында орналасқан тарихи-мәдени ескерткіш болып табылады.
Қарқаралы қаласының іргесі 1824 жылы Ресей империясының отарлау саясаты кезеңінде қаланған. Уақыт өте келе бұл өңір әкімшілік және рухани орталықтардың біріне айналды. Сол кезеңде жергілікті мұсылман қауымы үшін мешіт салу маңызды мәселелердің бірі болды.
1847 жылы Қарқаралы округіне қарасты 16 болыстың өкілдері мешіт салу туралы ұсыныс көтереді. Бұл ұсынысты аға сұлтан Құсбек Тәукеұлы ресми түрде бекітеді. Алайда түрлі себептерге байланысты құрылыс бірден басталмай, тек 1850 жылы қолға алынады.
Осы кезеңде Қарқаралы округіне аға сұлтан болып Құнанбай Өскенбайұлы тағайындалады. Ол мешіт құрылысын қайта ұйымдастырып, жұмыстың жүйелі жүргізілуіне басшылық етеді. Нәтижесінде 1851 жылы мешіт құрылысы толық аяқталып, халық игілігіне беріледі. Осыған байланысты бұл ғимарат халық арасында «Құнанбай мешіті» деген атаумен белгілі болды.
Мешіттің тарихи маңызы
Архив деректеріне сәйкес, мешіт құрылысы 1847 жылдың 11 қазанында басталып, 1851 жылдың 18 қыркүйегінде аяқталған. Құнанбай Өскенбайұлы мешіт салуды тек діни міндет емес, халыққа білім беру мен ағартушылықты дамыту жолындағы маңызды іс деп санаған.
Ол мешіт жанынан медресе ашу қажеттігін көтерген. 1851 жылы Омбы генерал-губернаторы мешіт жанынан имам үйі мен медресе салуға рұқсат береді. Осылайша мешіт тек құлшылық орны ғана емес, білім мен тәрбие беретін рухани орталыққа айналды.
Кеңес кезеңі және қайта жаңғыруы
Кеңес дәуірінде діни орындарға жасалған қысым салдарынан мешіт өзінің бастапқы қызметін атқара алмады. Ғимарат әртүрлі мақсатта пайдаланылды: тұрғын үй, қойма, кітапхана және архив ретінде қызмет етті.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 1991 жылы жергілікті халықтың бастамасымен мешітті қалпына келтіру жұмыстары басталды. Бірнеше кезеңдік жөндеу мен реставрациядан кейін тарихи ғимарат қайта жаңғыртылып, діни орталық ретінде халыққа қызмет ете бастады.
Бүгінде Құнанбай қажы мешіті – Қарағанды облысындағы маңызды тарихи және мәдени нысандардың бірі. Мешіт 1994 жылы Абай Құнанбайұлының 150 жылдық мерейтойы қарсаңында толық жаңартылып, қайта ашылды.
Мешіттің негізгі сипаттамалары:
Сыйымдылығы: шамамен 160 адам, Жалпы ауданы: 150 шаршы метр, Биіктігі: 3,8 метр, Мұнара биіктігі: 15 метр, Қабырғалары: силикат кірпіштен қаланған, Шатыры: шифермен жабылған.
Мешіт ішінде имам бөлмесі, дәрісханалар, киім ілетін орын және техникалық бөлмелер орналасқан. Ауласы қоршалып, абаттандырылған.
Құнанбай қажы мешіті – тек сәулет ескерткіші ғана емес, қазақ халқының рухани тарихымен тығыз байланысты қасиетті орын. Бұл мешіт арқылы XIX ғасырдағы қазақ қоғамындағы діни-ағартушылық үрдістерді көруге болады.
Кеңес кезеңіндегі қиындықтарға қарамастан сақталған мешіт бүгінгі күні тарихи құндылығын жоғалтпай, халыққа қызмет етіп келеді. Қазіргі таңда ол мемлекет қорғауындағы тарихи-мәдени ескерткіш ретінде тіркелген және Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы қарамағында жұмыс істейді. Мешіт жергілікті тұрғындар мен зиярат етушілер үшін рухани орталық болып саналады.
Дереккөз: egemen.kz