Қарахан кесенесі - Тараз қаласының дәл орталығында орналасқан, XI ғасырдан сақталған бірегей сәулет ескерткіші. Кесене төртбұрышты үлгіде салынған, ортасында кең бөлме орналасса, оны үш қосымша бөлік қоршап тұр. Ғимараттың төбесі киіз үйге ұқсас күмбезбен жабылған, ал алдыңғы екі қапталында мұнаралар көтерілген. Құрылыстың түгелге жуығы күйдірілген кірпіштен қаланған. Кіреберіс маңдайшасына Құрандағы «Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед оның елшісі» деген қасиетті сөздер жазылған. Уақыт өте келе кесененің бастапқы бөлігі бүлініп, XX ғасырдың басында қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.
Бұл кесене Қарахан әулетінің көрнекті билеушісі Шах-Махмуд Бұғра Қараханның құрметіне тұрғызылған. Қарахан өз дәуірінде ақыл-парасатымен, батылдығымен және мемлекет басқарудағы көрегендігімен танылған. Шексіз билік пен мол байлыққа ие болса да, қарапайым өмір салтын ұстанғаны туралы деректер сақталған.
X ғасырдың екінші жартысында Қараханның есімі көшпелі түркі тайпалары арасында аңызға айналып, халықты бірлікке шақыратын маңызды рухани идеяның символы болды. Соның нәтижесінде Жетісу, Шу және Талас өңірлерін қамтыған Қарахан мемлекеті қалыптасты. Қарахандықтар тұсында елдің тұрмысы жақсарып, бейбітшілік пен тұрақтылық орнаған кезең ретінде халық жадында қалды.
Халық Қараханды тек мемлекет басшысы ретінде ғана емес, елге еңбегі сіңген қадірлі тұлға ретінде құрметтеп, оның қабірінің үстіне осы кесенені тұрғызған. Ғасырлар өте Тараз талай тарихи сынақтарды бастан өткеріп, қаланың көп бөлігі қирағанымен, Қарахан кесенесі халық жадынан өшкен жоқ. Қала қирандылары арасынан көрініп тұрған бұл ескерткіш өткен дәуірдің үнсіз куәсіне айналды.
Қарахан туралы аңыздардың көпшілігі Айша бибі есімімен тығыз байланысты. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Қарахан сүйген жары Айша бибіден ерте айырылып, оның құрметіне әйгілі кесене салдырған. Кейін өзі дүниеден өтер алдында қабірі Айша бибі кесенесі көрінетін жерге қойылуын өсиет еткен дейді.
Арада мың жылға жуық уақыт өтсе де, Қараханның есімі мен Қарахан кесенесі қазақ халқының тарихи және мәдени мұрасының ажырамас бөлігі болып қала берді. Бүгінде бұл сәулет ескерткіші өткен тарихты еске салып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен құнды жәдігер ретінде бағаланады.
Дереккөз: ruh.kz