Емельян Пугачев музей-үйі - Қазақстан аумағында XVIII ғасырдан сақталған сирек азаматтық ғимараттардың бірі. Нысан бастапқыда XVIII ғасырдың орта шенінде қарапайым казак Петр Кузнецовтың үйі ретінде салынған, кейін бұл үй Емельян Пугачевтің екінші жұбайы Устинья Кузнецова тұрған тарихи орын ретінде танылды. Бүгінде ол Пугачев көтерілісіне байланысты маңызды музей ретінде сақталған.
Музейдің тарихы Пугачев көтерілісімен тікелей байланысты. Емельян Пугачев XVIII ғасырдағы ірі шаруалар көтерілісінің жетекшісі болып, 1773 жылы өзін ІІІ Петр патша ретінде жариялап, халықты өз жағына тартты. Сол кезеңде Жайық өңірінде әлеуметтік жағдай күрделі болып, казактар мен түрлі халық өкілдері көтеріліске қосылды. Пугачев Орал қаласында болған кезде оған арнайы үй беріліп, ол жерде әскери кеңестер өткізіп, маңызды шешімдер қабылданған. Кейін бұл ғимарат халық арасында «Пугачев сарайы» деп те аталды, бірақ ол үй бүгінге дейін сақталмаған.
Қазіргі музей-үй Пугачевтің жұбайы Устинья Кузнецова тұрған үймен байланысты сақталған тарихи ғимарат ретінде белгілі. Устинья 1774 жылы Пугачевке тұрмысқа шығып, оның көтеріліс кезіндегі өмірімен тікелей байланысты болған. Олардың некесі қысқа болса да, тарихи деректерде бұл оқиға ерекше жағдай ретінде сипатталады. Пугачев көтерілісі жеңілгеннен кейін ол ұсталып, 1775 жылы жазаланды, ал оның отбасы мүшелері де ауыр тағдырға тап болды.
Музейдің негізгі бағыты - XVIII ғасырдағы Жайық өңірінің тарихы мен казактардың тұрмысы, сондай-ақ Пугачев көтерілісін зерттеу. 1967 жылы мұнда кітапхана ашылып, кейін нысан тарихи орын ретінде таныла бастады. 1991 жылдан бастап ол ресми түрде музей ретінде жұмыс істейді.
Музей экспозициясында XVIII ғасырдағы әскери қару-жарақтардың кең коллекциясы сақталған. Мұнда қылыштар, мушкеттер, шпагалар, найзалар және зеңбірек үлгілері қойылған. Кейбір қарулар түпнұсқа күйінде сақталып, олардың тарихи иелері мен қолданылу тарихы туралы мәліметтер беріледі. Экспозиция Жайық казактарының әскери өмірін толық көрсетеді.
Сирек жәдігерлердің бірі ретінде Екатерина II патшайымның былғары қолғабы және басқа да тарихи заттар сақталған. Сонымен қатар XVIII ғасырдағы оқ-дәрі құралдары мен әскери жабдықтар да қойылған. Бұл экспонаттар сол дәуірдің әскери мәдениетін айқын көрсетеді.
Музейдегі ерекше жәдігерлердің бірі - Емельян Пугачевтің сирек портреті. Оның ерекшелігі - кенеп бетінде екі қабат бейненің болуы, яғни зерттеушілердің пайымынша, оның астында басқа тарихи сурет жасырынған болуы мүмкін. Сондықтан бұл портрет тарихи тұрғыдан өте құнды экспонат саналады.
Тағы бір маңызды экспонат - Пугачевті тасымалдауға арналған темір тордың көшірмесі. Түпнұсқа Мәскеуде сақталғанымен, музейдегі нұсқасы көтеріліс басшысының тұтқындалу кезеңінің ауыр шындығын көрсетеді. Ол оның халық алдында беделін түсіру мақсатында арнайы жасалған тарихи құрал ретінде белгілі.
Бүгінде Емельян Пугачев музей-үйі XVIII ғасыр тарихын, Жайық өңіріндегі көтеріліс оқиғаларын және казак мәдениетін танытатын маңызды тарихи ескерткіш болып саналады.
Дереккөз: e-history.kz