Жайсаң алабындағы ежелгі түркі ескерткіштері – Жайсаң алабы аумағында орналасқан көне түркі дәуіріне жататын бірегей археологиялық кешен. Бұл тарихи орын Жамбыл облысы жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына енгізілген. Кешен көне түркілердің рухани дүниесін, діни наным-сенімін және мәдени дәстүрлерін танытатын аса құнды мұра болып саналады.
Ескерткіштер Кіндіктас жотасының солтүстік-батыс бөктерінде, Жайсаң алқабы аумағында орналасқан. Ол Дінмұхамед Қонаев ауылынан солтүстік-шығыс және солтүстік-батысқа қарай шамамен 16–40 шақырым аралығында жатыр. Бұл өңір табиғи ландшафтымен ғана емес, тарихи-мәдени ескерткіштерінің молдығымен де ерекшеленеді.
Жайсаң ғибадатханасы негізінен VII–XI ғасырлардағы көне түркі дәуіріне жатады. Ғибадатхана түркі халықтарының діни-мемориалдық кешені ретінде қалыптасқан. Мұнда тас плиталардан немесе ірі тастардан тұрғызылған жалғыз, қосарлы, үштік және төртбұрышты қоршаулар анықталған. Қоршаулардың бағыты көбіне солтүстікке немесе оңтүстікке қаратылып салынған. Жалпы саны жиырмадан астам қоршау мен бес қорған зерттелген. Бұл орындар ежелгі түркілердің ата-баба рухына тағзым ету, құрбандық шалу және түрлі діни жоралғылар өткізу орны болған.
Кейбір кешендерде тас мүсіндер мен таңбалы стелалар сақталған. Әсіресе шығысқа қаратып орнатылған ер адамдар бейнесіндегі тас мүсіндер ерекше назар аударады. Барлығы 39 мүсін анықталған. Мүсіндердің бет әлпеті өте анық бейнеленген: қалың қастары, мұрттары, үлкен бадам тәрізді көздері мен айқын танаулары ежелгі түркі мүсін өнерінің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Бұл мүсіндер сол дәуірдегі жауынгерлердің, рубасыларының немесе құрметті тұлғалардың бейнесі болуы мүмкін.
Жайсаң алқабынан аңшылық көріністері, түйе мен елік баққан адамдар, салт аттылар бейнеленген көптеген жартас суреттері табылған. Сонымен қатар жартастарға көне түркі және қазақ рулық таңбалары қашалып салынған. Ғалымдардың пікірінше, мұндай петроглифтер тек көркем сурет емес, сонымен бірге діни-ғұрыптық және қоғамдық маңызы бар рәсімдердің бір бөлігі болған. Бұл жерлер көне түркілердің күнтізбелік мерекелері мен салт-жоралғыларын өткізетін қасиетті орын ретінде пайдаланылған.
Жайсаң ғибадатханасын зерттеуге белгілі түркітанушы ғалым Айман Досымбаева үлкен үлес қосты. Оның зерттеулеріне сәйкес, Жайсаң VIII ғасырдың ортасында шығыс түркі тайпалары арнайы діни және салттық рәсімдер өткізу үшін құрған ерекше культтік аймақ болған. Ғалым бұл кешенді түркі өркениетінің рухани орталықтарының бірі ретінде бағалайды.
Ескерткіштері бар қорық аумағының жалпы көлемі 77 мың гектардан астам жерді қамтиды. Қазіргі уақытта бұл аймақ туристер мен зерттеушілер көп келетін тарихи орындардың біріне айналған. Табиғаты әсем дала мен көне ескерткіштердің үйлесімі Жайсаңды ерекше тарихи-мәдени кешен ретінде танытады.
1992 жылы зерттелген Жайсаң I қорымы шығыстан батысқа қарай созылып жатқан сегіз кешеннен тұрады. Әр қорған тас қоршаулармен қоршалған. Қорғандардың солтүстік жағында қызыл граниттен қашалған ер адам мүсіндері орнатылған. Олардың биіктігі шамамен 1,75 метрге жетеді. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде мүсіндердің астынан темір пластиналар мен жебе ұштары табылған. Бұл заттар көне түркі жауынгерлерінің әскери мәдениетін дәлелдейді.
Жайсаң 6 кешенінің ортасында биіктігі 2,4 метр болатын тас бағана орналасқан. Зерттеулер бұл жердің құрбандық шалатын қасиетті орын болғанын көрсетеді. Осындай археологиялық деректер арқылы Жайсаң алабы көне түркілердің рухани дүниесі мен мәдени өмірінен мол мағлұмат береді.
Бүгінде Жайсаң алабындағы ежелгі түркі ескерткіштері – Қазақстанның тарихи мұрасының маңызды бөлігі. Бұл кешен түркі халықтарының мәдениеті, дүниетанымы мен өнері туралы құнды мәлімет беретін ерекше археологиялық қазына болып саналады.
Дереккөз: kk.wikipedia.