Жаркент мешіті – Қазақстан Республикасының республикалық маңызы бар тарихи және мәдени ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген бірегей сәулет өнері туындысы. Ол Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласының орталығында орналасқан.
Бұл мешіт XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған. Оның құрылысына жергілікті халық пен ауқатты меценаттар қаржы жинап, атсалысқан. Мешіттің салынуына Жаркент қаласының беделді тұрғыны, бірінші гильдия көпесі Уәли Ахун Юлдашев бастамашы болған. Ол мұсылман қауымының атынан құрылыс жұмыстарына жетекшілік еткен.
Мешіт жобасын жасауға және құрылысын жүргізуге қытайлық шебер Хон Пик, жергілікті сәулетші Х. Пулат және басқа да шеберлер қатысқан. Олар Орта Азия мен Қытай сәулет өнерінің дәстүрлерін біріктіріп, ерекше архитектуралық кешен қалыптастырған.
Құрылыстың кезеңдері
Жаркент мешітінің негізгі ғимараттары 1892–1895 жылдары салынған. Осы кезеңде бас мешіт пен сәнді қақпа-мұнара тұрғызылған. Кейін 1902–1905 жылдары медресе мен кіші мешіттің құрылысы аяқталған.
Мешіт кешені бірнеше ғимараттан тұрады және тікбұрышты қоршаумен қоршалған аумақта орналасқан. Негізгі кіреберісі солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Ол Орта Азия сәулетіне тән портал түрінде жасалып, екі жағынан сәнді мұнаралармен безендірілген.
Аула ішіндегі негізгі арканың үстінде қытай сәулет өнеріне ұқсас алты қырлы екі қабатты мұнара орналасқан. Бұл мешіттің көркемдік ерекшелігін арттыра түседі.
Сәулеттік ерекшеліктері
Кешеннің шығыс бөлігінде медресе орналасқан. Оның қасбеті аулаға қарай ашық галерея-айван түрінде жасалған. Аула айналасы кірпіш іргетасқа орнатылған ағаш қоршаумен қоршалған. Бұл элементтер қытай храмдарының сәулет үлгісін еске түсіреді.
Кіші мешіт қарапайым тікбұрышты жоспармен салынған. Оның батыс жағында михраб, алдында айван және шағын аула орналасқан. Бұл ғимарат бұрын жергілікті тұрғындардың күнделікті құлшылық ететін орны болған.
Бас мешіт және құрылымдық жүйе
Кешеннің ең басты бөлігі – жұма мешіті. Ол биік тұғыр үстіне салынған және айналасы көгалдандырылған бақпен қоршалған. Мешітке ұзын тас төселген жол арқылы кіруге болады.
Ғимараттың өлшемі шамамен 54,5 × 29 метрді құрайды. Қабырғалары күйдірілген кірпіштен қаланған, ал ішкі құрылымы ағаш бағандардан тұрады. Шатыр, мұнаралар, баспалдақтар мен галереялар Тянь-Шань шыршасынан жасалған.
Мешіт айналасында орналасқан 122 ағаш баған ашық галерея-айван жүйесін құрайды. Бұл құрылысқа кеңдік пен жеңілдік әсерін береді.
Мұнарасы және безендірілуі
Михраб бөлігінің үстінде орналасқан мұнара қытай ғибадатханалары стилінде салынған. Оның биіктігі шамамен 22 метр. Төменгі бөлігі алты қырлы, ал жоғарғы бөлігі сегіз қырлы болып келеді.
Мешіттің ағаш құрылымдары мен қабырғалары өсімдік өрнектерімен, жазулармен және түрлі бейнелермен безендірілген. Мұнда гүлдер, құстар, жануарлар, табиғат көріністері және қазақтың дәстүрлі ою-өрнектері кеңінен қолданылған.
Тарихи тағдыры
XX ғасырдың басында кеңес дәуіріндегі діни саясатқа байланысты мешіт жабылып, әртүрлі мақсатта пайдаланылған. Уақыт өте ғимарат тозғанымен, оның негізгі құрылымы сақталып қалған.
Кейін кешенде бірнеше рет қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Қазіргі таңда Жаркент мешіті музей ретінде жұмыс істейді және мемлекет қорғауындағы тарихи сәулет ескерткіші болып табылады.
Бүгінгі маңызы
Бүгінде Жаркент мешіті – Жетісу өңіріндегі ең маңызды тарихи және мәдени нысандардың бірі. Ол Қазақстандағы ғана емес, бүкіл Орта Азиядағы ерекше сәулет үлгілерінің бірі ретінде танылған.
Бұл ғимаратта қытай және ортаазиялық сәулет дәстүрлерінің үйлесімі анық байқалады. Жаркент мешіті – әртүрлі мәдениеттердің тоғысуын көрсететін, халқымыздың тарихи мұрасын танытатын бірегей ескерткіш.
Дереккөз: egemen.kz, qazaqstan3d