Жанкент қаласы - Сырдария өзенінің жағасында орналасқан оғыз мемлекетінің ең ірі саяси, экономикалық және мәдени орталықтарының бірі болған көне шаһар. Қаланың атауы «Жаңа қала» деген мағынаны білдіреді. Тарихи деректерде ол Янгикент, Жаңакент, Жанкент атауларымен кездеседі. Жанкенттің тарихы Қорқыт ата есімімен тығыз байланысты болғандықтан, бұл қала түркі халықтарының рухани мұрасының маңызды бөлігі саналады.
Аңыздарға сәйкес, оғыз тайпалары ел тағдырына қатысты маңызды мәселелерді шешу үшін осы қалада жиналып отырған. Әбілғазының «Түрікмен шежіресінде» оғыздардың Қайы руынан шыққан Инал Яуиды хан көтеріп, Қорқыт атаны оның уәзірі еткені туралы мәлімет беріледі. Сондықтан Жанкент тек саяси орталық қана емес, рухани және мәдени орталық ретінде де танылған.
Жанкент туралы алғашқы жазба мәліметтер араб тарихшыларының еңбектерінде кездеседі. Араб тарихшысы Ибн-Рүстем өз жазбаларында бұл қаланы атап өтсе, Ибн-Хаукал Жанкентті оғыздардың басты қаласы деп сипаттайды. Оның айтуынша, қала әртүрлі халықтар арасында әртүрлі атаумен белгілі болған. Бұл Жанкенттің халықаралық сауда жолдарындағы маңызды орнын көрсетеді.
Қаланың гүлденген кезеңі IX ғасырдың екінші жартысы мен XI ғасырдың алғашқы ширегіне сәйкес келеді. Осы уақытта Жанкенттің аумағы шамамен 15-20 гектарды алып жатқан ірі қала болған. Мұнда егіншілік жақсы дамып, арнайы суландыру жүйелері салынған. Қала тұрғындары егіншілікпен қатар қолөнер және саудамен де айналысқан.
Сол кезеңде қазіргі Арал теңізі Жент теңізі деп аталған. Жанкент тұрғындары теңіз маңындағы тұз кендерін пайдаланып, Қытай, Иран және Үндістанмен сауда байланыстарын орнатқан. Сонымен қатар қыпшақ және қимақ тайпалары мыңдаған малдарын айдап келіп, Жанкент базарларында сауда жүргізген.
Жанкент Ұлы Жібек жолының бойындағы тоғыз жолдың торабында орналасқан. Бұл оның экономикалық маңызын арттырды. Қалаға шығыстан және батыстан келген саудагерлер жиналып отырған. Мұнда Қытайдың жібегі, Үндістанның маталары мен жемістері, араб елдерінің құрмасы мен науаты сатылған. Қаланың төрт қақпасы болған, ал әр жұма сайын орталық базарда үлкен сауда ұйымдастырылған. Бұл жағдай оғыздар арасында қалалық мәдениеттің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді.
1219 жылы моңғол шапқыншылығы кезінде Сыр бойындағы көптеген қалалармен бірге Жанкент те ауыр зардап шекті. Қала қирап, оғыз-қыпшақ тайпаларының қалыптасқан қалалық мәдениеті әлсіреді. Алайда уақыт өте келе Жанкент қайта жанданып, XIV ғасырда сауда мен қолөнердің маңызды орталығы ретінде қайта гүлденді.
Жанкенттің тарихымен байланысты ең танымал аңыздардың бірі - Бегім сұлу туралы аңыз. Аңыз бойынша, қала билеушісі Санжар хан жалған жалаға сеніп, кінәсіз Бегім сұлуға ауыр жаза береді. Оның оң қолын шауып, бұрымын кесіп, танауын жаралайды. Бегімнің әкесі Қарабура әулие қызының адалдығын дәлелдеп, егер қызы кінәсіз болса, оның жаралары жазылатынын айтады. Ақырында Бегімнің денесі қалпына келіп, оның жазықсыз екені анықталады.
Қызының көрген қорлығына ашуланған Қарабура әулие Санжар ханды қарғайды. Аңыз бойынша, содан кейін қалаға жыландар қаптап келіп, хан мен оның нөкерлерін шағып өлтіреді. Қала халқы да үлкен апатқа ұшырайды. Ал Бегім сұлу ақ құсқа айналып көкке ұшып кетеді. Оның қонған жерінде кейіннен Бегім ана мұнарасы пайда болған деген аңыз халық арасында бүгінге дейін сақталған.
Жанкент - оғыз мемлекетінің астаналарының бірі болған, Ұлы Жібек жолындағы маңызды сауда орталығы, Қорқыт ата өмір сүрген тарихи мекен және түркі өркениетінің құнды мәдени мұраларының бірі. Бүгінде бұл көне шаһар Қазақстанның ортағасырлық тарихын зерттеудегі маңызды археологиялық ескерткіштердің қатарына жатады.
Дереккөз: qazir.kz