Ұшқан ата қорымы – Атырау облысындағы тарихи және мәдени мұралардың ішіндегі ерекше орын алатын сәулет және мемориалдық кешен. Ескерткіш Атырау облысының Жылыой ауданында, Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 50 шақырым жерде орналасқан. Қорым XIV–XX ғасырлар аралығында қалыптасқан және бүгінде облыстың жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына енгізілген.
Ұшқан ата қорымы өзінің көне сәулет үлгілерімен, ерекше құлпытастарымен және қазақ халқының дәстүрлі тас қашау өнерінің озық үлгілерімен танымал. Қорым аумағында кесенелер, сағанатамдар, төртқұлақты қоршаулар, қойтастар, сандықтастар және жүзден астам құлпытастар орналасқан. Ғылыми зерттеулер нәтижесінде мұнда 8 сағанатам, 94 құлпытас, 3 қойтас және 1 сандықтас бар екендігі анықталған.
Қорымның басты ерекшелігі – оның көркем безендірілген құлпытастары. Бұл ескерткіштер пішіндерінің әртүрлілігімен, терең ойылған өрнектерімен және жоғары көркемдік деңгейімен ерекшеленеді. Сондықтан Ұшқан ата құлпытастары көптеген археологиялық және этнографиялық зерттеулердің нысанына айналған.
Арал-Каспий өңірінің сәулет өнерін зерттеген ғалым С.Е. Әжіғали қорымдағы құлпытастарды үш негізгі топқа бөлген. Бірінші топқа XVIII ғасырдың ортасы мен XIX ғасырдың басына жататын, көлемі үлкен әрі өрнектері терең ойылған құлпытастар кіреді. Екінші топқа XIX ғасырдың ортасында жасалған, бедерлі өрнектер мен араб жазулы эпиграфикалық мәтіндер үйлескен ескерткіштер жатады. Ал үшінші топты XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында орнатылған, биіктігі 2,5–3,7 метрге дейін жететін алып бағана тәрізді құлпытастар құрайды.
Зерттеуші М.М. Меңдіқұлов XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген белгілі тас шеберлері Елеусін мен Елбосын Егісіновтердің осы өңірдегі көптеген құлпытастарды жасағанын анықтаған. Ғалымдардың пікірінше, мұндай ерекше үлгідегі құлпытастар тек Жем өзені аңғарындағы Ұшқан ата және Қарашүңгіл қорымдарында ғана кездеседі.
Құлпытастар негізінен Үстірттің солтүстік-батыс бөлігінен алынған ұлутас материалынан қашалып жасалған. Ең көне үлгілері бірнеше бөліктен құрастырылса, кейінгі кезеңдегі ескерткіштер тұтас бір тастан шебер ойылып дайындалған. Дәстүр бойынша құлпытастар үш бөліктен тұрады: төменгі тұғыртас, өрнекті бағана және жоғарғы сәндік мүсіндік бөлік. Ғалымдар бұл жоғарғы бөлікті шартты түрде «капитель» деп атайды.
Ұшқан ата құлпытастарының көркемдік құндылығы олардың күрделі композициялық құрылымында жатыр. Кейбір ескерткіштердің төбесі жарты шар, қиық пирамида немесе трапеция тәрізді геометриялық пішіндермен аяқталған. Құлпытастар бетіне қазақтың дәстүрлі «қошқар мүйіз», «түйе табан», «құс қанаты» сияқты ою-өрнектері кеңінен түсірілген. Сонымен қатар қару-жарақтардың, тұрмыстық заттардың бейнелері, ру таңбалары және араб жазуымен жазылған мәтіндер де кездеседі.
С.Е. Әжіғали жүргізген зерттеулер нәтижесінде қорымда негізінен Кіші жүздің кете, адай және шекті руларының өкілдері жерленгені анықталған.
Ұшқан ата қорымының тарихы одан да терең кезеңдерге кетеді. Тарихи деректер бойынша, бұл жердің маңымен Төменгі Еділ бойын Хорезм және Хиуа аймақтарымен байланыстыратын маңызды керуен жолы өткен. Аталған бағыт Ұлы Жібек жолының бір тармағы болған. Орта ғасырларда осы өңірде Алтын Орда дәуіріндегі Трестарго қаласы орналасқан.
1732 жылы бұл аймақта болған орыс офицері И. Гербер өз жазбаларында қорым жанында ортағасырлық қаланың және күйдірілген қызыл кірпіштен салынған керуен сарайдың қирандылары бар екенін атап өткен. Бұл мәліметтер Ұшқан ата аумағының өткен дәуірлерде маңызды сауда және мәдени орталықтардың бірі болғанын дәлелдейді.
Қорым атауының шығуына байланысты бірнеше аңыз сақталған. Бір нұсқа бойынша атау қанаты бар ұшатын адам туралы халық аңызымен байланыстырылады. Екінші болжамда бұл жерде үш бұлақ ағып жатқандықтан, алғашқы атауы «Үш аққан» болып, кейін уақыт өте келе «Ұшқан» сөзіне айналған делінеді. Ал халық арасында кең тараған тағы бір түсінік бойынша атау XVIII ғасырдағы қазақ-қалмақ шайқастарымен байланыстырылады.
Тарихшылардың айтуынша, Қазан төңкерісіне дейін қорым жанында мешіт болған. Алайда XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында бұл ғимарат бұзылып кеткен. Ел аузындағы деректерде қорымның ортасында түн мезгілінде шырақ жанып тұрғаны туралы аңыздар да кездеседі.
Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді.
Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.
Археологтардың пікірінше, қорымның шығыс бөлігінде бұрын сәнді қыш кірпіштермен безендірілген кесенелер мен жерлеу құрылыстары болған. Алайда олардың басым бөлігі уақыт өте келе қирап кеткен. Сондықтан Ұшқан ата кешені болашақта терең археологиялық және тарихи зерттеулер жүргізуді қажет ететін маңызды ескерткіштердің бірі болып саналады.
Бүгінде Ұшқан ата қорымы қазақ халқының тарихи жады мен рухани мұрасын сақтап тұрған бірегей мәдени ескерткіш ретінде бағаланады. Мұндағы құлпытастар, сәулет нысандары мен археологиялық жәдігерлер халқымыздың дүниетанымын, өнерін, діни наным-сенімдерін және бірнеше ғасырлық тарихын танытатын баға жетпес мұра болып табылады.
Ұшқан ата қорымы – Атырау облысындағы тарихи және мәдени мұралардың ішіндегі ерекше орын алатын сәулет және мемориалдық кешен. Ескерткіш Атырау облысының Жылыой ауданында, Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 50 шақырым жерде орналасқан. Қорым XIV–XX ғасырлар аралығында қалыптасқан және бүгінде облыстың жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері қатарына енгізілген.
Ұшқан ата қорымы өзінің көне сәулет үлгілерімен, ерекше құлпытастарымен және қазақ халқының дәстүрлі тас қашау өнерінің озық үлгілерімен танымал. Қорым аумағында кесенелер, сағанатамдар, төртқұлақты қоршаулар, қойтастар, сандықтастар және жүзден астам құлпытастар орналасқан. Ғылыми зерттеулер нәтижесінде мұнда 8 сағанатам, 94 құлпытас, 3 қойтас және 1 сандықтас бар екендігі анықталған.
Қорымның басты ерекшелігі – оның көркем безендірілген құлпытастары. Бұл ескерткіштер пішіндерінің әртүрлілігімен, терең ойылған өрнектерімен және жоғары көркемдік деңгейімен ерекшеленеді. Сондықтан Ұшқан ата құлпытастары көптеген археологиялық және этнографиялық зерттеулердің нысанына айналған.
Арал-Каспий өңірінің сәулет өнерін зерттеген ғалым С.Е. Әжіғали қорымдағы құлпытастарды үш негізгі топқа бөлген. Бірінші топқа XVIII ғасырдың ортасы мен XIX ғасырдың басына жататын, көлемі үлкен әрі өрнектері терең ойылған құлпытастар кіреді. Екінші топқа XIX ғасырдың ортасында жасалған, бедерлі өрнектер мен араб жазулы эпиграфикалық мәтіндер үйлескен ескерткіштер жатады. Ал үшінші топты XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында орнатылған, биіктігі 2,5–3,7 метрге дейін жететін алып бағана тәрізді құлпытастар құрайды.
Зерттеуші М.М. Меңдіқұлов XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген белгілі тас шеберлері Елеусін мен Елбосын Егісіновтердің осы өңірдегі көптеген құлпытастарды жасағанын анықтаған. Ғалымдардың пікірінше, мұндай ерекше үлгідегі құлпытастар тек Жем өзені аңғарындағы Ұшқан ата және Қарашүңгіл қорымдарында ғана кездеседі.
Құлпытастар негізінен Үстірттің солтүстік-батыс бөлігінен алынған ұлутас материалынан қашалып жасалған. Ең көне үлгілері бірнеше бөліктен құрастырылса, кейінгі кезеңдегі ескерткіштер тұтас бір тастан шебер ойылып дайындалған. Дәстүр бойынша құлпытастар үш бөліктен тұрады: төменгі тұғыртас, өрнекті бағана және жоғарғы сәндік мүсіндік бөлік. Ғалымдар бұл жоғарғы бөлікті шартты түрде «капитель» деп атайды.
Ұшқан ата құлпытастарының көркемдік құндылығы олардың күрделі композициялық құрылымында жатыр. Кейбір ескерткіштердің төбесі жарты шар, қиық пирамида немесе трапеция тәрізді геометриялық пішіндермен аяқталған. Құлпытастар бетіне қазақтың дәстүрлі «қошқар мүйіз», «түйе табан», «құс қанаты» сияқты ою-өрнектері кеңінен түсірілген. Сонымен қатар қару-жарақтардың, тұрмыстық заттардың бейнелері, ру таңбалары және араб жазуымен жазылған мәтіндер де кездеседі.
С.Е. Әжіғали жүргізген зерттеулер нәтижесінде қорымда негізінен Кіші жүздің кете, адай және шекті руларының өкілдері жерленгені анықталған.
Ұшқан ата қорымының тарихы одан да терең кезеңдерге кетеді. Тарихи деректер бойынша, бұл жердің маңымен Төменгі Еділ бойын Хорезм және Хиуа аймақтарымен байланыстыратын маңызды керуен жолы өткен. Аталған бағыт Ұлы Жібек жолының бір тармағы болған. Орта ғасырларда осы өңірде Алтын Орда дәуіріндегі Трестарго қаласы орналасқан.
1732 жылы бұл аймақта болған орыс офицері И. Гербер өз жазбаларында қорым жанында ортағасырлық қаланың және күйдірілген қызыл кірпіштен салынған керуен сарайдың қирандылары бар екенін атап өткен. Бұл мәліметтер Ұшқан ата аумағының өткен дәуірлерде маңызды сауда және мәдени орталықтардың бірі болғанын дәлелдейді.
Қорым атауының шығуына байланысты бірнеше аңыз сақталған. Бір нұсқа бойынша атау қанаты бар ұшатын адам туралы халық аңызымен байланыстырылады. Екінші болжамда бұл жерде үш бұлақ ағып жатқандықтан, алғашқы атауы «Үш аққан» болып, кейін уақыт өте келе «Ұшқан» сөзіне айналған делінеді. Ал халық арасында кең тараған тағы бір түсінік бойынша атау XVIII ғасырдағы қазақ-қалмақ шайқастарымен байланыстырылады.
Тарихшылардың айтуынша, Қазан төңкерісіне дейін қорым жанында мешіт болған. Алайда XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында бұл ғимарат бұзылып кеткен. Ел аузындағы деректерде қорымның ортасында түн мезгілінде шырақ жанып тұрғаны туралы аңыздар да кездеседі.
Ұзақ уақыт бойы Ұшқан ата қорымында жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмеген. Тек соңғы жылдары ғана кешенді ғылыми жұмыстар қолға алынды. 2021 жылы археологтар Жошы ұлысы кезеңіне жататын 23 көне тиын тапты. Олардың қатарында Өзбек хан, Жәнібек хан, Хызыр хан және Мүрид хан дәуірлерінде соғылған мыс және күміс тиындар бар. Бұл олжалар Ұшқан ата маңындағы қоныстың Алтын Орда заманында ірі саяси және экономикалық орталықтармен тығыз байланыста болғанын көрсетеді.
Соңғы археологиялық қазба жұмыстары барысында көлемі шамамен 150×150 метр болатын төбеден ортағасырлық ғимараттың қалдықтары анықталды. Қазба кезінде бірнеше бөлме, қабырға қалдықтары, табалдырық іздері, алебастр сылақтары, қыш кірпіштер және сәндік қаптамалардың сынықтары табылған. Зерттеушілер бұл құрылыстардың XIV ғасыр сәулет өнеріне тән екенін атап өтеді.
Археологтардың пікірінше, қорымның шығыс бөлігінде бұрын сәнді қыш кірпіштермен безендірілген кесенелер мен жерлеу құрылыстары болған. Алайда олардың басым бөлігі уақыт өте келе қирап кеткен. Сондықтан Ұшқан ата кешені болашақта терең археологиялық және тарихи зерттеулер жүргізуді қажет ететін маңызды ескерткіштердің бірі болып саналады.
Бүгінде Ұшқан ата қорымы қазақ халқының тарихи жады мен рухани мұрасын сақтап тұрған бірегей мәдени ескерткіш ретінде бағаланады. Мұндағы құлпытастар, сәулет нысандары мен археологиялық жәдігерлер халқымыздың дүниетанымын, өнерін, діни наным-сенімдерін және бірнеше ғасырлық тарихын танытатын баға жетпес мұра болып табылады.
Дереккөз: ruh.kz