Тектұрмас этно-тарихи кешені - Түркі өркениеті мен Әулиеата өңірінің көне тарихын көрсететін маңызды мәдени-тарихи нысан. Ол Тараз қаласының оңтүстік-шығыс шетінде, Талас өзенінің оң жағалауында, Тектұрмас тауының биік шыңында орналасқан.
Кешеннің қалыптасу тарихы VII-XI ғасырлардан, ислам діні енгенге дейінгі кезеңнен басталады. Бүгінде оның бастапқы тарихи кесене бейнесі сақталмаған, тек 1890 жылдардағы фотосуреттер арқылы ғана төртбұрышты, күмбезді, күйдірілген кірпіштен салынған құрылыс болғаны белгілі. Зерттеушілердің пікірінше, кесене кейін қайта қарастырылып, қазіргі этно-тарихи кешен ретінде жаңғыртылған.
Бұл заманауи кешеннің мақсаты - Әулиеата өңірінің ежелгі киелі мекендерін көрсету, түркі тарихын дәріптеу, руханиятты көтеру және туризмді дамыту. Кешен бірнеше сәулеттік және тарихи элементтерден тұратын үлкен мәдени ансамбль болып саналады.
Ескі кесененің құрылымы жөнінде деректерге сүйенсек, оның бұрыштары төрт қырлы тіреулермен бекітілген, қабырғаларында сылақ іздері сақталған, ал сәндік бөліктерінен тек бір терракота оюлы плитка ғана табылған. Осы мәліметтер негізінде белгілі археолог Михаил Массон кесене XV ғасырда аяқталған болуы мүмкін деген пікір айтқан.
Кешенді XIX ғасырдың соңында Василий Каллаур, ал 1939-1940 жылдары Героним Пацевич зерттеген. Зерттеу барысында маңайдағы көне қорымдардан зороастризм, христиан және ислам дәуіріне тән жерлеу орындары анықталған. Бұл Тектұрмас аймағының ежелгі дәуірден бастап көпдінді мәдени кеңістік болғанын көрсетеді.
Халық арасында бұл орын Тектұрмас деп аталғанымен, тарихи деректерде мұнда Сұлтан Махмұт әулиенің жерленгені айтылады. Кей деректер бойынша ол Қарахан мемлекетінің қолбасшысы болған. Сонымен қатар бұл жер X-XIV ғасырлардағы қасиетті орындардың бірі ретінде қарастырылады.
Кешен маңында қазақ тарихындағы танымал тұлғалар да жерленген, олардың қатарында Мәмбет батыр, Байзақ батыр және діни ғалым Фасахуддин Сәбитов бар. Бұл аймақтың қасиеттілігі уақыт өте келе күшейіп, халық жадында ерекше орын алған.
Тарихи оқиғалар да бұл орынды айналып өтпеген. 1864 жылы Әулиеата шайқасы кезінде кесене зақымданған, ал 1935 жылы құрылыс материалы ретінде бұзылған. Кейін жергілікті халық оның орнына шағын зиярат орнын тұрғызған. Қазіргі кесене сол дәстүр негізінде қайта қалпына келтірілген. Оның биіктігі шамамен 11 метр, үсті көк күмбезбен жабылған.
1982 жылы Тектұрмас кесенесі Қазақ КСР-інің республикалық маңызы бар ескерткіштер тізіміне енгізіліп, мемлекеттік қорғауға алынған.
Тектұрмас тауының етегі де ерекше тарихи маңызға ие. Мұнда ежелгі зороастрлық қорымдар, алғашқы христиан (несториан) және ортағасырлық мұсылман зираттары табылған. Бұл аймақтың Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі рухани торап болғанын дәлелдейді.
Кешенге апаратын Талас өзеніндегі көпір де тарихи символдарға бай: онда Батыс Түрік қағанатының белгілері мен самұрық бейнесі, ал жақын маңда арыстан мүсіндері орнатылған.
Қазіргі таңда Тектұрмас этно-тарихи кешені туристік және рухани орталық ретінде қайта жаңғыртылып, дамып келеді. Мұнда Әулие ата - Қарахан және Лауха ескерткіштері, бақылау алаңдары мен жаңа сәулеттік нысандар салынған. Кешен бүгінде зиярат орны ғана емес, туристер жиі келетін мәдени орталыққа айналған.
Болашақта бұл кешен Қарахан, Айша бибі кесенелері және Ежелгі Тараз кешенімен бірге ірі туристік жүйенің бір бөлігі болмақ.
Дереккөз: el.kz