Тараз - көне дәуірлердің естелігі, адамзат мәдениетінің биік деңгейінде ерекше орны бар шаһар. Екі мың жылдан астам тарихы бар бұл қаланың қасиеті мен тағылымы қатар өріліп, домбыраның қос ішегіндей үндесіп жатқан ерекше әлемді құрайды. Ұлы даланың мәдениеті мен өнерінің бастауын да осы жерден іздеуге болады.
Махмұд Қашқари, Сюань Цзян, Рубрук сияқты ортағасырлық ғалымдар мен саяхатшылардың жазбалары Тараздың көне қала екенін нақтылай түседі. Ал Шығыстың әйгілі шайырлары Сағди мен Жәми шығармаларында Талас өңірінің сұлулығы, айлы түндегі көріністері поэтикалық биік деңгейде суреттеледі. Бұл - әлемдік әдебиеттегі ерекше бейнелердің бірі.
Тарихи деректерге сүйенсек, ерте заманда бұл өңір Ұлы Хұн империясының ықпалында болған. Қытай жылнамаларында Талас бойындағы алғашқы қалалардың бірін біздің дәуірімізге дейінгі ІV ғасырда Шөже салдырғаны айтылады. Алайда бұл қала көп ұзамай қытай әскерлерінің шапқыншылығынан қирайды. Соған қарамастан, аймақтағы сауда жолдары үзілмей, кейін бұл өңір қайтадан маңызды орталыққа айналды.
VII ғасырдан бастап Тараз Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда орталығы ретінде дамыды. Қала халықаралық сауда мен мәдени алмасудың маңызды торабы болды.
Тарихта 508 жылы Византия елшісі Земархтың Естеми ханмен келіссөзі дәл осы Таразда өткені айтылады. Сондай-ақ 751 жылғы Атлах шайқасы да осы өңір маңында өтіп, арабтар мен қарлұқтардың жеңісімен аяқталған. Қараханидтер дәуірі Тараздың рухани және мәдени өрлеу кезеңі болды. Х-XII ғасырларда қала түркі әлемінің аса ірі саяси, экономикалық және мәдени орталығына айналды.
Тараз тарихын зерттеуде көптеген ғалымдар еңбек етті. Александр Бернштам қаланың Саманид және Қараханид дәуірінде дамыған қала болғанын атап өтсе, Лазарь Ремпель археологиялық қабаттардың күрделілігін сипаттады. Каллаур (1904), Массон (1927), Ремпель (1950) жүргізген қазбалар да қала мәдениетінің жоғары деңгейін дәлелдейді. Кейбір табылған жәдігерлер Ташкент пен Ленинградқа жіберілгені де белгілі.
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, Тараз маңында кезінде Хамукент, Төменгі Барсхан, Жікіл, Адахкент, Құлан, Мерке, Аспара, Баласағұн сияқты қалалар болған. Бірақ бүгінге дейін солардың ішінде толық сақталғаны - тек Тараз ғана.
Соған қарамастан, қала тарихы әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Ғалымдар әртүрлі деректерді өз көзқарасымен талдап келеді, бірақ ортақ бір жүйеге түскен толық еңбек әлі де жоқ. Сондықтан Тараздың тарихи тұлғалары мен мәдени қабатын терең зерттеу қажеттілігі сақталып отыр.
Қазіргі таңда Бауыржантану, Шерхантану сияқты орталықтар жұмыс істегенімен, Тараз тарихын кешенді түрде зерттейтін арнайы “Таразтану” орталығы жоқ. Егер мұндай ғылыми орталық құрылса, көне шаһардың әлі ашылмаған талай құпиясы жарыққа шығар еді.
Бұрын бұл өңірді зерттеген Бақтияр Әбілдаұлы мен Күзембай Байбосынов сияқты ғалымдардың еңбегі зор болғанымен, олардың еңбегі жалғасын таппай қалды.
Тараз туралы Елбасының «Тараз - тарихымыздың темірқазығы», «рухани байлығымыздың алтын діңгегі» деген бағалары да бұл қаланың маңызын айқындай түседі.
Бүгінде де Тараздың жер қойнауында көптеген құпиялар жатыр. Кейбір археологиялық қабаттар бірнеше метр тереңдікте сақталған, бірақ жүйелі қазба жұмыстары жеткіліксіз. Тіпті кейбір көне орындардың үстіне қазіргі ғимараттар салынған.
Кеңес дәуірінде көптеген тарихи жәдігерлердің сыртқа шығарылып кеткені де белгілі. Сол себепті бүгінгі күні олардың нақты қайда екені белгісіз.
Бір кездері Айша бибі кесенесіне қатысты да құнды жәдігерлерді алып кету әрекеттері болғаны айтылады. Бірақ сол кездегі жауапты тұлғалардың араласуымен бұл әрекеттер тоқтатылған.
Қорытындысында, Тараздың тарихи қабатын терең зерттеу - уақыт талабы. Қаланың әр көшесі мен әр қабаты өткен дәуірдің сырын сақтап жатыр. Егер жүйелі ғылыми зерттеу жолға қойылса, бұл көне шаһардың әлі де ашылмаған талай құпиясы жарыққа шығары сөзсіз.
Дереккөз: egemen.kz