Сығанақ - орта ғасырларда Орта Азия кеңістігіндегі ең маңызды қалалардың бірі болған көне шаһар. Ол кезінде Қыпшақ хандығы, Ақ Орда және Қазақ хандығының астанасы ретінде қызмет атқарып, бірнеше мемлекеттің тарихи мұрагерлік орталығы саналды. Қаланың көне түркі тіліндегі атауы «қамал», «қорған» деген мағынаны білдіреді. XI ғасырдан бастап Сығанақ Қыпшақ мемлекетінің саяси әрі мәдени орталығына айналған.
XI ғасырдың екінші жартысында қыпшақ тайпалары Сыр бойына қоныстанғаннан кейін, Сығанақ олардың басты орталығы болды. Сондықтан оны қазақ жерінің астанасы ретінде қарастырсақ, оның тарихы 1000 жылдан аса уақытты қамтиды.
Қаланы зерттеу жұмыстары XIX-XX ғасырларда бірнеше рет жүргізілген. Атап айтқанда, 1867 жылы П.И. Лерх, 1906-1907 жылдары И.А. Кастанье, ал 1947 жылы А.Н. Бернштам басқарған археологиялық экспедиция зерттеген. Сонымен қатар қала туралы ең алғашқы жазба дерек X ғасырдағы парсы еңбегі «Худуд әл-Әлемде» кездеседі.
Сығанақтың қазіргі орны Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданында, Төменарық станциясынан шамамен 8 шақырым жерде орналасқан. Ол Қаратау жотасының оңтүстік-батыс етегіндегі Белқар үстіртінде жатыр. Бүгінде бұл жер тек үйінді төбелерге айналған көне қала орны ғана. Жергілікті халық оны «Сунақ Ата» деп атайды.
Тарихи деректерде Сығанақ тек саяси орталық емес, сонымен қатар ірі сауда және керуен жолдарының маңызды тораптарының бірі, «Қыпшақ даласының гаванындай» сипатталады. XVI ғасырда өмір сүрген Фазлаллах ибн Рузбиханның жазбаларында қала базарында базар күндері 500 түйеге дейін сойылып, ет бір күнде толық сатылып кететіні айтылады. Бұл Сығанақтың өте ірі экономикалық орталық болғанын көрсетеді.
Қала өмірі тыныш, тұрақты болған. Сауда барысында қақтығыстар сирек кездесіп, тұрғындар арасында тәртіп сақталған. Қалаға әртүрлі аймақтардан келген саудагерлер көп болғанымен, жалпы орта бейбіт әрі қауіпсіз саналған.
Археологиялық қазбалар кезінде мұнда ақбөкен сүйектері, асықтар және мүйіздерден жасалған емдік заттар табылған. Мүйіз өзегінен дәрі жасау тәжірибесі болғаны анықталып, бұл жерде медицина ісінің де дамығанын дәлелдейді.
Сығанақта шығарылған теңгелердің Еділ бойы, Кама өңірі, Сарай-Бату сияқты алыс аймақтардан табылуы оның кең халықаралық сауда байланысын көрсетеді. XIV ғасырдың соңында соғылған күміс және мыс теңгелер түрлі қалалардан табылған, бұл Сығанақтың ақша айналымында маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді.
Қалада ғылым мен білім де дамыған. Мұнда белгілі ғалымдар Шайқы баба Сығанаки және Хусам ад-Дин ас-Сығанаки өмір сүрген. Олар діни және ғылыми еңбектер жазып, Сығанақты рухани орталыққа айналдырған.
Алайда XVII–XVIII ғасырларда жоңғар шапқыншылықтары мен түрлі тарихи себептерге байланысты қала біртіндеп құлдырап, өмір сүруін тоқтатты. Соған қарамастан, XIX ғасырдың басындағы деректерде ол әлі де Сырдария бойындағы маңызды қалалардың бірі ретінде аталады.
Сығанақ тарихында Қыпшақ, Ақ Орда және Қазақ хандығының маңызды кезеңдері өтті. Мұнда көптеген тарихи оқиғалар, саяси өзгерістер және мәдени дамулар орын алған. Жошы ұрпақтары билік еткен кезеңде қала ерекше гүлденіп, тіпті хан әулеттерінің жерленетін орнына айналған.
Әбілхайыр хан, Орыс хан және Бұрындық хан сияқты билеушілердің кезеңінде Сығанақ саяси орталық әрі астана деңгейіндегі қала болды. Сонымен қатар мұнда ақша соғу ісі дамып, биліктің дербестігін көрсететін теңгелер шығарылған.
Сығанақтың тарихи маңызы тек өткенмен шектелмейді. Бүгінде оны зерттеу, қайта жаңғырту және туризм орталығына айналдыру туралы ұсыныстар айтылып жүр. Кейбір пікірлерде Жаңақорған ауданын «Сығанақ ауданы» деп атау идеясы да көтерілген.
Егер бұл тарихи орын дұрыс дәрежеде дәріптелсе, «Отырар - Түркістан - Сығанақ» бағыты бойынша жаңа туристік маршрут қалыптасып, бұл өңірдің мәдени және экономикалық дамуына үлкен үлес қосары сөзсіз.
Дереккөз: kazmuseum.kz