Шымкент - тамыры тереңде жатқан, тарихы бай Орталық Азия қалашығы. Миллионнан астам халқы бар бұл мегаполистің тарихи өзегі саналатын «Шымкент ескі қалашығы» жергілікті маңызы бар археологиялық ескерткіш ретінде мемлекеттік тізімге енгізілген.
2003-2020 жылдар аралығында жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде бұл аумақты ашық аспан астындағы музейге айналдыру жұмыстары қолға алынды. Ал 2021 жылдың 1 мамырында ол «Шым қала» тарихи-мәдени кешені ретінде келушілерге ресми түрде ашылды.
Бүгінгі Шымкент - Қазақстанның үшінші мегаполисі, күн сайын дамып, көркейіп келе жатқан қала. Қолайлы климаты, шуақты өңірі және салт-дәстүрге бай халқы оны ерекше етеді. Қаланың қазіргі аумағы 117 мың гектарды құрайды, ал оның әр бөлігі тарих ізіне толы.
Көне Шымкент қалашығының аумағы шамамен 4,5 гектар. Ол қазіргі қаланың оңтүстік бөлігінде, биіктеу жерде орналасқан. Бұл жерде қаланың қалыптасуы мен дамуын зерттеу мақсатында ұзақ жылдар бойы үздіксіз археологиялық қазбалар жүргізіліп келеді.
1958-1959 жылдары алғашқы зерттеулерді Шымкент педагогикалық институтының археологиялық тобы, белгілі ғалым Николай Подушкиннің жетекшілігімен жүргізді. Кейін 1986-1987 жылдары реставратор-археолог А.О. Итенованың басшылығымен Қазжобалау институтының экспедициясы жұмыс істеді. Сол зерттеулердің нәтижесінде қаланың көшелері айқын жоспарланғаны, үйлердің тікбұрышты болып салынғаны және олардың магистральды әрі тұйық көшелерге шығатыны анықталды.
2003-2004 жылдары, кейін 2004-2008 жылдары «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында кең көлемді қазба жұмыстары жүргізілді. Осы зерттеулердің негізінде академик, тарих ғылымдарының докторы Бауыржан Байтанаев 2012 жылы «История Шымкента» атты іргелі еңбек жариялады. Оның экспедициясы нәтижесінде Шымкент қаласының тарихы кемінде 2200 жылға созылатыны дәлелденді. Бұл дерек 2019 жылы ЮНЕСКО деңгейінде мойындалып, 2020 жылғы халықаралық күнтізбеге енгізілді.
Қазіргі таңда ескі қала орнында үш стратиграфиялық қазба жүргізілген. Екінші қазба ең терең қабатқа дейін жетіп, 12 метрден астам тереңдікті қамтыды. Мұнда б.з.д. I ғасырдан бастап орта ғасырларға дейінгі кезеңдерді қамтитын көптеген керамикалық бұйымдар табылды. Бұл Шымкенттің даму кезеңдерін нақтылауға мүмкіндік берді.
«Шым қала» тарихи-мәдени кешенінің мәліметінше, көне қала Бадам мен Қошқарата өзендерінің аралығында орналасқан. Қытай саяхатшысы Сюань Цзянь VII ғасырда бұл аймақты сипаттап, оны Нуджикент мемлекетіне кіретін құнарлы өңір ретінде атап өтеді. Ол жердің табиғаты бай, егіншілікке өте қолайлы, бау-бақша мен жүзімге ерекше бай болғанын жазады. Сонымен қатар бұл аймақта көптеген елді мекендер өз алдына дербес өмір сүрген.
Парсы тарихшысы Шараф ад-Дин Әли Йазди «Зафар-наме» еңбегінде Шымкентті Сайрам маңындағы қоныс ретінде сипаттайды. Онда 1365-1366 жылдардағы оқиғаларда «Чимикент» атауы кездеседі.
Ал зерттеуші А. Добросмыслов 1912 жылғы еңбегінде Шымкент қаласы XII ғасырдан бері өмір сүрген деген пікір айтса, қазіргі археологиялық деректер оның тарихы одан да ертерек - X ғасырдан бастап белгілі болғанын көрсетеді. Араб географы Ибн Хаукаль да 977 жылғы жазбаларында «Нуджакент қақпасы» атауын атап өтеді.
Ғалымдар Шымкент атауының шығуын әртүрлі түсіндіреді: «жасыл қала», «бау-бақшаға толы қала», немесе «шыммен қоршалған қала» деген нұсқалар бар.
Көне қала үш негізгі бөліктен тұрған: цитадель, шахристан және рабат. Бұл құрылым шамамен 1500 жыл бойы сақталған. Цитадель - қаланың ең қорғанысқа бейім орталығы болса, шахристан - билеушілер мен ақсүйектер тұрған негізгі бөлік, ал рабат - қолөнершілер мен қарапайым тұрғындар мекендеген сыртқы аудан болған. Бүгінде цитадель мен шахристан ғана сақталып, рабат бөлігі қазіргі қала құрылысының астында қалып қойған.
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде мәдени қабаттың қалыңдығы 14 метрге дейін жететіні анықталды. Ең төменгі қабаттардан б.з.д. III ғасырдың соңы мен II ғасырдың басына жататын қыш сынықтары табылған. Бұл кезең Қаңлы мемлекетімен байланыстырылады.
Осы деректер негізінде ғалымдар Шымкенттің қалыптасу уақыты б.з.д. II ғасырға дейін барады деген қорытындыға келген. Сол себепті қаланың жасы 2200 жыл деп есептеледі.
2015 жылы қала билігі бұл мерейтойды ЮНЕСКО деңгейінде ресми түрде бекітуді ұсынды. Кейін халықаралық ұйым Шымкенттің 2200 жылдық тарихын мойындап, оны халықаралық күнтізбеге енгізді.
Бүгінгі таңда «Шымкент ескі қалашығы» - тек археологиялық нысан емес, қаланың терең тарихын көрсететін маңызды мәдени мұра ретінде сақталып отыр.
Дереккөз: rgmedia.kz