Шопан ата қорымы – Қазақстанның батыс өңіріндегі ең көне әрі қасиетті тарихи-мәдени кешендердің бірі. Ол Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы, Сенек ауылынан шамамен 20–25 шақырым жерде, ежелгі Хорезм керуен жолының бойында орналасқан. Бұл кешен Қазақстанның жалпыұлттық маңызы бар киелі нысандарының қатарына жатады.
Қорымның тарихы XII ғасырдан басталады. Аңыз бойынша, Шопан ата – ұлы сопы Қожа Ахмет Ясауидің шәкірті әрі сопылық ілімді Маңғыстау өңіріне таратушы әулие болған. Сондықтан бұл орын тек жерлеу кешені емес, сонымен қатар ислам мәдениеті мен сопылық дәстүрдің маңызды орталығы саналады.
Қорым Орал-Каспий өңіріндегі ең ірі тарихи кешендердің бірі болып табылады. Оның аумағында екі мыңнан астам тарихи ескерткіш бар. Мұнда сағанатамдар, күмбезді кесенелер, құлпытастар, қойтастар, сандықтастар және көне қоршаулар сақталған. Ескерткіштер қазақ және түрікмен халықтарының жерлеу дәстүрлері мен сәулет өнерінің ерекшеліктерін көрсетеді.
Кешеннің ең басты нысаны – жартастың ішінен ойылып жасалған жер асты мешіті. Мешіт өзара жалғасқан он екі бөлмеден тұрады. Кейбір бөлмелер діни рәсімдер өткізуге арналса, басқаларында шәкірттер оқытылған және тұрмыстық мақсатта пайдаланылған. Орталық зал төртбұрышты пішінде жасалып, табиғи жарық төбедегі арнайы ойылған дөңгелек саңылау арқылы түседі.
Орталық бөлменің дәл ортасында орналасқан қасиетті ағаш халық арасында ерекше құрметке ие. Ал бөлменің сол жағындағы қабырға астындағы қабірханада Шопан атаның жерленген орны орналасқан. Аңыз бойынша, мешіт маңындағы тағы екі қабір оның қызы мен зайыбына тиесілі.
Мешіт ауласында ежелгі құдық пен үлкен тұт ағашы бар. Жергілікті халық бұл ағашты киелі деп санап, оның маңында дұға етеді. Мұндай дәстүрлер өңірдің рухани мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналған.
Шопан ата туралы көптеген аңыздар сақталған. Солардың бірінде Қожа Ахмет Ясауи шәкірттеріне жебе атып, әрқайсысына жебе түскен жерде мешіт тұрғызуды тапсырғаны айтылады. Шопан атаның жебесі Маңғыстау жеріне түсіп, ол осы өңірде өмір сүріп, ислам дінін насихаттаған екен.
Шопан ата есімі тағы бір ұлы әулие – Бекет атамен де байланыстырылады. Халық арасында Бекет ата Шопан атаны рухани ұстаз санаған деген әңгімелер кең таралған. Сондықтан көптеген зияратшылар алдымен Шопан ата қорымына барып, кейін Бекет атаға зиярат етеді.
Кешен бірнеше рет ғылыми тұрғыдан зерттелген. 1951–1952 жылдары сәулетші М.М. Меңдіқұлов бастаған экспедиция алғашқы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Кейін 1977–1978 және 1982 жылдары археологиялық және сәулеттік зерттеулер жалғастырылды. Нәтижесінде мыңнан астам ескерткіш есепке алынып, олардың тарихи құндылығы анықталды.
1982 жылы кешен республикалық маңызы бар ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынды. Кейін Қазақстанның қасиетті нысандарының ресми тізіміне енгізіліп, бірнеше рет қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
Бүгінде Шопан ата қорымы мен жер асты мешіті – Маңғыстау өңірінің ғана емес, бүкіл Қазақстанның маңызды тарихи-мәдени және рухани орталықтарының бірі. Мұнда жыл сайын мыңдаған туристер мен зияратшылар келіп, қазақ даласындағы сопылық мәдениеттің бай мұрасымен танысады. Көне сәулеті, тарихи құндылықтары мен аңыздары бұл кешенді Қазақстандағы ең қасиетті орындардың біріне айналдырып отыр.
Дереккөз: archive.nationalgeographic.kz, mangystau.inmap.kz