Шілікті аңғары — Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай және Зайсан аудандары аумағында, Тарбағатай мен Сауыр жоталарының арасындағы тауаралық ірі табиғи ойыс. Бұл өңір солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 70 км-ге созылып, ені 30 км-ге жуық кеңістікті қамтиды. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 1050–1150 м аралығында орналасқан. Аңғардың орталық бөлігінде батысқа қарай ұзындығы 25 км, ені 7–8 км болатын сазды-батпақты көлтабан жатыр. Шығысқа қарай жер бедері біртіндеп биіктеп, Қытай шекарасына жақын аумақта 1400–1500 м-ге дейін көтеріледі. Геологиялық тұрғыдан бұл аймақ палеозой қатпарлану кезеңінде қалыптасқан, мұнда құмтас, алевролит, конгломерат сияқты жыныстар кең таралған, сондай-ақ триас, юра, бор және плиоцен дәуірлерінің шөгінді қабаттары кездеседі. Тектоникалық жағынан Шілікті — тау түзілу процестері әсерінен қалыптасқан жас ойыс, сондықтан қазіргі күнге дейін жер қыртысындағы баяу қозғалыстар байқалады, ал жер қойнауында тас көмір мен құрылыс материалдарының қоры бар.
Шілікті климаты өте континенттік сипатқа ие. Қысы қатал, аязды, кейде температура –46°C-қа дейін төмендейді, жазы ыстық әрі құрғақ болып +40°C-қа дейін көтеріледі. Қаңтардағы орташа температура –16…–18°C, шілдеде +20…+22°C шамасында. Жауын-шашын мөлшері жылына 300–350 мм, ал тау бөктерлері мен шығыс бөлігінде 500–550 мм-ге дейін жетеді. Қар жамылғысы қараша айының соңында қалыптасып, сәуірдің соңына дейін сақталады. Аңғар арқылы Қандысу және Кендірлік өзендері мен олардың салалары ағып өтеді, жерасты сулары 5–10 метр тереңдікте орналасқан.
Табиғаты өте бай әрі алуан түрлі. Мұнда бозғылт қоңыр, қоңыр және қара топырақтар таралған. Өсімдіктер дүниесінде бетеге, селеу, жусан, қияқ, айрауық, қарағай, қайың, көктерек, жабайы алма, итмұрын сияқты түрлер өседі. Жануарлар әлемінде қасқыр, түлкі, қарсақ, бұлғын, сусар, қара күзен, марал, тау ешкісі мекендейді. Су айдындарында қаз, үйрек, тырна, бірқазан сияқты құстар кездеседі, ал өзен-көлдер балыққа бай. Шілікті жазығы ежелден шұрайлы жайылымы мен шабындықтары арқылы мал шаруашылығына өте қолайлы өңір болған.
Археологиялық тұрғыдан Шілікті — Қазақстандағы ең ірі сақ дәуірінің элиталық ескерткіштер кешендерінің бірі. Мұнда 200-ден астам оба бар, олардың 50-ге жуығы “патша” немесе элиталық қорғандар саналады. Бұл Шіліктінің жай ғана қорым емес, тұтас тарихи-мәдени ландшафт екенін көрсетеді. Халық арасында бұл обалар бұрын “қалмақ зираты” деп те аталған, алайда ғылыми зерттеулер оларды ерте сақ дәуірінің элиталық жерлеу ескерткіштері екенін дәлелдеді. Шілікті зерттеулері ХХ ғасырдан басталып, Г.Н. Бокий мен С.С. Черников еңбектері арқылы жалғасып, 2003 жылдан бастап Әбдеш Төлеубаев жетекшілігімен кешенді түрде терең зерттелді.
Шіліктінің ең маңызды нысаны — Бәйгетөбе қорғаны. Оның диаметрі шамамен 99 метрге дейін, биіктігі 7,9 метр. Қорған үш қабаттан тұрады: ағаш жерлеу камерасы, тас үйінді және топырақ қабаты. Шығыс жағында кіреберіс дәліздер болған. Бұл құрылыс өте күрделі болғанымен, көне заманда тоналған, сондықтан жерлеу толық сақталмаған. Соған қарамастан қабірден алтын әшекейлер, қыран, барыс, бұғы бейнелі жапсырмалар, өте ұсақ микробұйымдар табылды. Кейбір алтын бөлшектердің өлшемі 1 мм-ден де кіші, бұл сол дәуірдегі зергерлік шеберліктің өте жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.
Шілікті “Алтын адамы” толық сақталған күйде емес, тек сүйек қалдықтары мен алтын әшекейлер негізінде реконструкция жасалған. Табылған заттардың жалпы саны туралы деректер әртүрлі болғанымен, ғылыми жарияланымдарда 4000-нан астам бұйым көрсетіледі. Бұл олжалар ерте сақ дәуірінде аң стилінің жоғары дамығанын, алтын өңдеу мен көркемдік ойлау жүйесінің өте күрделі болғанын дәлелдейді. Шілікті тек “алтын қорған” ғана емес, ежелгі билік жүйесінің, идеологияның және өнердің аса маңызды орталығы ретінде бағаланады.
Бүгінде Шілікті аңғары Қазақстан археологиясындағы ең құнды тарихи аймақтардың бірі саналады және ол ерте көшпелілер өркениетінің дамуын түсінуге мүмкіндік беретін ерекше ғылыми кешен болып отыр.
Дереккөз: kk.wikipedia, e-history.kz