Шақпақ ата жерасты мешіті мен қорымы – Маңғыстау өңіріндегі ең көне әрі қасиетті тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі. Кешен Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданында, Таушық ауылынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 30–40 шақырым жерде, Оңғазы тауының етегінде орналасқан. Бұл нысан Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілген және жыл сайын еліміздің әр өңірінен және шетелден келетін туристер мен зияратшыларды қабылдайды.
Шақпақ ата – Маңғыстаудың 362 әулиесінің бірі болып саналады. Халық аңыздары бойынша, ол ислам дінін терең меңгерген, шәкірт тәрбиелеген, халыққа діни білім берген және жаугершілік кезеңдерде ерлігімен танылған тұлға болған. Маңғыстау мифологиясын зерттеген ғалым Серікбол Қондыбай Шақпақ атаны өлгендерді қорғаушы, жыландардың әміршісі ретінде сипаттайды. Оның шын есімі Шахмардан болғаны және Шопан атаның немересі екені айтылады.
«Шақпақ ата» атауы оның ерекше қасиетімен байланыстырылады. Аңыз бойынша, ол бір тырнағын екінші тырнағына тигізгенде от ұшқыны пайда болып, қажет кезінде от шығара алған. Осы ерекше қасиеті үшін халық оны әулие ретінде құрметтеген.
Ғалымдар жерасты мешітінің салыну кезеңін IX–XIV ғасырлар аралығына жатқызады. Тарихшы А. Медоев Шақпақ атаны IX ғасырда өмір сүрген деп есептесе, шығыстанушы В. В. Бартольд оның XIV ғасырда, Өзбек хан тұсында өмір сүруі мүмкін екенін айтқан. Алайда нақты тарихи деректер аз болғандықтан, әулиенің өмір сүрген кезеңі толық анықталмаған.
Шақпақ ата жерасты мешіті әктасты жартасты ойып жасау арқылы салынған. Оның құрылымы Маңғыстаудағы басқа жерасты мешіттерінен ерекшеленеді. Мешіт төрт негізгі бөлмеден тұрады және олар орталық зал арқылы байланысады. Бөлмелер дүниенің төрт бағытына – солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа және батысқа қарай орналасқан.
Мешіттің орталық залы ерекше сәулеттік шешімімен ерекшеленеді. Мұнда арка тәрізді ойықтар, күмбезді төбе және төбеден жарық түсетін арнайы саңылау жасалған. Бұл көне құрылыс шеберлерінің табиғи жарықты тиімді пайдаланғанын көрсетеді.
Мешіт қабырғалары түрлі өрнектермен, жазулармен және бейнелермен безендірілген. Бұл Арал-Каспий аймағындағы қабырғаларында көптеген жазулар сақталған бірегей ескерткіштердің бірі. Мұнда араб жазуымен жазылған 250-ге жуық жазба кездеседі. Олардың арасында өмірдің өткіншілігі, адамгершілік, рухани тазалық туралы сопылық мазмұндағы өлең жолдары бар.
Шақпақ ата мешітіндегі бейнелер де үлкен тарихи маңызға ие. Қабырғаларда адам алақанының бейнесі, салт аттылар, жануарлар, гүлдер және қару-жарақ суреттері қашалған. Бұл бейнелер сол дәуірдегі халықтың тұрмыс-тіршілігі мен мәдениеті туралы құнды мәлімет береді.
Кешен аумағында жерасты мешітінен басқа көне қорым орналасқан. Мұнда X–XIX ғасырларға жататын сағанатамдар, құлпытастар, қойтастар және басқа да жерлеу құрылыстары сақталған. Бұл ескерткіштер Маңғыстау өңіріндегі жерлеу мәдениеті мен сәулет өнерінің даму тарихын көрсетеді.
Шақпақ ата туралы халық арасында көптеген аңыздар тараған. Солардың бірінде әулие бір әйелге көмектесіп, оның қиын жағдайдан шығуына себеп болғаны айтылады. Аңыз бойынша, олар тоқтаған шөл далада бұлақтар пайда болып, жаңбыр жауып, жер қайта жанданады. Осы оқиғадан кейін бұл орын халық үшін қасиетті мекенге айналған.
Бүгінде Шақпақ ата жерасты мешіті мен қорымы Қазақстандағы ең маңызды киелі орындардың бірі болып саналады. Оның ерекше сәулеті, көне жазбалары, тарихи аңыздары мен табиғи көрінісі бұл кешенді Маңғыстау өңірінің ғана емес, бүкіл қазақ халқының рухани және мәдени мұрасының маңызды бөлігіне айналдырып отыр.
Дереккөз: archive.nationalgeographic.kz