Сайрам - орта ғасырларда Исфиджаб деп аталған, Оңтүстік Қазақстандағы ең көне және ірі қалалардың бірі. Оның тарихы шамамен 1,5 мың жылға созылады, сондықтан Сайрам қазақ халқының маңызды материалдық және рухани мұрасының орталығы саналады.
XV-XVIII ғасырларда Қазақ хандығы тұсында Сайрам ірі сауда, қолөнер және діни орталық ретінде ерекше рөл атқарды. Қала қазіргі Сайрам ауылының оңтүстік-батысында, Шымкент қаласынан шамамен 12 км жерде орналасқан. Орта ғасырларда Исфиджаб X-XIII ғасырлар аралығында Оңтүстік Қазақстандағы ең ірі қалалардың бірі болды.
Исфиджаб округі өте кең аумақты қамтыған: оған Сырдария бойындағы Кедер, Сығанақ, Сауран, Янгикент, Қаратаудың солтүстік бөктеріндегі Баладж, Берукей, сондай-ақ Жетісудағы Тараз, Құлан, Мерке, Суяб қалалары кірген.
Сайрам туралы ең алғашқы дерек 629 жылы қытай саяхатшысы Сюань-Цзян жазбаларында кездеседі. Онда қала «Ақ өзен бойындағы қала» деп сипатталған. Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде де Сайрам туралы айтылып, оның Исфиджабтың кейінгі атауы екені көрсетілген.
Исфиджабта археологиялық зерттеулерді әр жылдары П.П. Иванов, М.Е. Массон, Н. Бернштам жүргізген. Қазба нәтижелері қаланың берік қорғаныс жүйесі, қақпалары мен дуалдары болғанын дәлелдейді.
Қала ірі сауда орталығы болған: мұнда ақ мата, қару-жарақ, семсер, мыс пен темір сатылған. Сонымен қатар Исфиджаб шығыстағы құл саудасының маңызды орталығы ретінде де белгілі болды. Қалаға тауарлар әртүрлі қақпалар арқылы кіріп-шығып отырған: Бұхара қақпасы, Нуджкет қақпасы, солтүстік керуен жолы.
Исфиджаб өте мықты бекініспен қоршалған. XV-XVI ғасыр тарихшысы Рузбихан Исфиджани қаланың қорғаны туралы: дуалдардың өте биік, ал ордың өте терең болғанын жазған.
Қала мен оның аймағын негізінен жергілікті түркі тайпалары басқарған. Исфиджабтың аумағы кең болып, солтүстікте Сауранға дейін, шығыста Талас өңіріне дейін созылған.
Ислам діні бұл өңірге саманилер кезеңінде тарады. Соның нәтижесінде Сайрам тек сауда орталығы емес, сонымен бірге ірі діни және мәдени орталыққа айналды.
Х ғасырдың соңында, 990 жылы Исфиджаб Қарахан мемлекетінің құрамына енді. Осыдан кейін қала аймақтағы саяси-стратегиялық маңызы бар орталықтардың біріне айналды. Сайрам сауда жолдарын және оңтүстікке өтетін маңызды өткелдерді бақылаған стратегиялық қала болды.
Сол себепті қала үшін қазақ және өзбек билеушілері арасында ұзақ уақыт бойы талас жүрді. Қала халқының құрамы да әртүрлі болды: мұнда түркі және иран тілдерін білетін отырықшы тұрғындар және қалаға қоныстана бастаған көшпелілер өмір сүрді.
Орта ғасырдың соңына дейін Сайрам өңірі саяси, экономикалық және мәдени маңызын сақтап, Қазақ хандығы тарихында маңызды рөл атқарды.
Дереккөз: qazir.kz