«Қылует» жерасты мешіті – XII ғасырда салынған, Түркістан қаласындағы ең көне әрі ерекше рухани-архитектуралық ескерткіштердің бірі. Ол «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты республикалық маңызы бар нысан болып табылады. Қылует Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстігінде шамамен 120 метр қашықтықта орналасқан.
«Қылует» атауы араб тіліндегі «халуатун» сөзінен шыққан, мағынасы – оңашалану, жалғыздық. Исламдағы сопылық дәстүрде бұл адамның дүниеден оқшауланып, Жаратушыға жақындау үшін құлшылық жасайтын орны болып саналған. Мұнда негізінен зікір ғибадаты орындалған.
Зерттеушілердің пікірінше, Қожа Ахмет Ясауи 63 жасқа келгенде осы жерасты мешітін салдырып, өмірінің соңғы кезеңін осында өткізген. Сонымен қатар ол осы жерде шәкірт тәрбиелеп, «Диуани хикмет», «Мират-ул-қулуб», «Пақырнама» сияқты еңбектерін жазған.
Қылует бастапқыда 18 бөлмеден тұратын кешен болған. Оның құрамында Жамағатхана, мешіт, шаруашылық бөлмелері, асхана, жуынатын және дәрет алатын орындар болған. Бұл оның тек діни орын ғана емес, білім беру және тұрмыстық қызмет атқарған орталық болғанын көрсетеді.
Кешеннің ең маңызды бөлігі – жер астында орналасқан «Ғар» бөлмесі. Ол шамамен 4 метр тереңдікте орналасқан және бір адамға арналған. Бөлме күйдірілген кірпіштен «Балхи» тәсілімен салынған. Ғар бөлмесі Ясауи дәуірінен сақталған, XII ғасырға жататын ең көне құрылыс бөлігі болып саналады.
Қылуеттің ең үлкен бөлмесі – Жамағатхана. Бұл бөлмеде ғана терезе орнатылған және орталық күмбез орналасқан. Барлық бөлмелерде жарық түсіруге арналған арнайы ойықтар жасалған. Кешеннің жалпы өлшемдері: ұзындығы – 20,9 метр, ені – 14,7 метр, ішкі биіктігі – 4,8 метр, күмбезбен бірге биіктігі – 6,4 метр.
XX ғасырда Қылует бірнеше рет зақымданған. Ұлы Отан соғысы кезінде оның кірпіштері басқа құрылыс жұмыстарына пайдаланылған. Кейін 1972–1973 және 1979 жылдары археологиялық зерттеулер жүргізіліп, тарихи маңызы анықталды. Сәулетші А. Л. Шмидттің 1942 жылғы сызбалары негізінде кешен қайта қалпына келтірілді.
Зерттеулер нәтижесінде Қылуеттің бірнеше кезеңде салынғаны анықталды. Оның ертерек бөліктері XV–XVII ғасырларға, ал кейінгі кеңейтілген бөліктері XVIII–XX ғасырларға жатады. Ал ең көне Ғар бөлмесі XII ғасырдан сақталған бірегей мұра болып табылады.
Қылует – тек сәулет ескерткіші емес, сонымен қатар сопылық ілімнің маңызды орталығы болған. Мұнда қырық күндік қысқы шілде кезінде Орта Азия, Кавказ және Қазақстаннан келген сопылар зікір жасап, Ясауи ілімін таратқан.
Бүгінде Қылует жерасты мешіті – рухани тыныштық пен тарихи жадыны сақтаған қасиетті орындардың бірі. Ол Қожа Ахмет Ясауи мұрасымен тығыз байланысты тарихи ескерткіш ретінде халық зиярат ететін киелі мекен болып саналады.
Дереккөз: azretsuzltan.kz, kozhalar.kz