Күшікбай батыр Мырзамбетұлы (XIX ғасыр, қайтыс болған жылы белгісіз) — XVIII–XIX ғасырларда өмір сүрген қазақтың атақты батыры. Ол қалмақтармен соғыстарда ерекше ерлік көрсетіп, бүкіл үш жүзге танылған тұлға. Батырдың арғы тегі де белгілі әулеттен тарайды: төртінші атасы Бесім Тоқаұлы – Есім ханның әйгілі батырларының бірі, ал руы — Арғын–Тоқа.
Батыр туралы нақты тарихи деректер аз болғанымен, ел аузындағы аңыздарда ол жауға қарсы ерекше қайсарлық танытқан. Бір әңгімеде қалмақтар ауылдың малын айдап кеткенде, Күшікбай ауыр науқастанып жатса да, ауруына қарамай атқа қонып, жаудың соңынан қуып барып, оларды жеңгені айтылады.
Тарихи шежіреге сай, оның әулеті де өте кең тараған. Мырзамбет батырдың бәйбішесінен Күшікбай, Ескене және басқа ұлдар туған. Қалмамбет ағасы оларды асырап, тәрбиелеген. Күшікбайдың шыққан тегі мен әулеті ішінде көптеген белгілі тұлғалар болған, соның ішінде Жасыбай батыр да осы әулеттен тарайды.
Ел ішінде тараған бір көріпкелдің сөзі бойынша:
«Күшікбайдың бағы басым, Ескене ел басқарады, Естемес ер мінезді, Досқана есепке жүйрік» — делінген, кейін бұл сөздің расталғаны айтылады.
Күшікбай батырдың өз отбасы да кең болған: ол екі әйел алған. Бәйбішесі — Берсұлу (Сайдалы Аталық Нияз батырдың қызы), одан бірнеше ұл тарайды. Тоқалынан да ұрпақтары болған.
Батырдың өміріне қатысты аңыздардың ең белгілісі — оның Байғозы батырмен замандас әрі үзеңгілес болғаны. Бір жорықта Күшікбай жаудың орналасқан жерін барлап, оларды айламен өзара қырқыстырып жеңуге себепкер болған.
Тағы бір оқиғада Күшікбай жауға жалғыз шауып, қалмақ әскерін абдыратып, қарсыластарды үрейге салғаны айтылады. Тіпті тұтқынға түскен жаулар оны көргенде «жалғыз адам емес, қалың әскер сияқты көрінді» деп сипаттаған.
Байғозы батырмен арадағы сыйластық та ерекше болған. Байғозы бірде Күшікбайдың күшін сынап көрмек болса да, оны көргенде құрмет көрсетіп, оның рухын мойындаған. Бұл Күшікбайдың батырлық беделі өте жоғары болғанын көрсетеді.
Сонымен қатар, ол тек батыр емес, мырза, әділ, дінге берік, жомарт адам ретінде сипатталады. Ол ел ішінде ислам дінін таратуға қолдау көрсетіп, қожаларға жер мен мал бөліп берген.
Күшікбай батырдың ұрпақтарынан кейінгі дәуірде көптеген белгілі тұлғалар шыққан: ақындар, ғалымдар, өнер қайраткерлері, қоғам қайраткерлері. Бұл оның әулетінің қазақ тарихында үлкен орын алғанын көрсетеді.
Батырдың жерленген орны ретінде Нұра өзені маңы аталады, ал кей деректерде оның бейіті бүгінге дейін сақталғаны айтылады.
2002 жылы оның ұрпақтары баба рухына арнап үлкен ас беріп, ескерткіш орнатқан. Кейін «Күшікбай батыр» қоры құрылып, батырдың мұрасын сақтау және кесене салу жұмыстары басталған.
Дереккөз: kk.wikipedia.org.