Құмай ғибадатханасы – Қос батыр ескерткіші
Қос батыр ескерткіші (Құмай ғибадатханасы) – Ақмола облысындағы жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына кіретін ерекше археологиялық мұра. Ескерткіш Ерейментау ауданының Қарағайлы ауылынан солтүстікке қарай шамамен 5 шақырым жерде орналасқан. Бұл тарихи кешен ежелгі түркі дәуірінің рухани дүниесі мен мәдениетін танытатын аса құнды ескерткіштердің бірі болып саналады.
Құмай ғибадатханасы аумағындағы Қос батыр ескерткіші біздің дәуіріміздің VI–VII ғасырларына жатады. Нысан «Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында орналасқан Құмай археологиялық-этнографиялық кешенінің құрамына енеді. Ескерткіштің басты ерекшелігі – граниттен қашалған екі тас мүсіннің қатар орналасуы. Олар шығысқа, яғни күннің шығуына қарай бағытталып орнатылған. Бұл – көне түркілердің дүниетанымындағы күнге, жарыққа және мәңгілік өмірге деген құрметтің белгісі.
Тас мүсіндерде жауынгерлердің бейнесі анық көрініс тапқан. Олардың сол қолында қару, ал оң қолында ғұрыптық ыдыс бейнеленген. Мұндай бейнелер көне түркі дәуіріндегі далалық балбал тастарға тән ерекшелік болып табылады. Жауынгерлердің белбеулеріне тағылған қынаптағы қанжарлар олардың ақсүйек, беделді адамдар болғанын аңғартады. Ғалымдардың пікірінше, бұл белгілер түркі халықтарының ең алғашқы этникалық ерекшеліктерінің бірі ретінде қарастырылады.
Көшпелі түркі тайпалары мұндай тас мүсіндердің маңында ата-баба рухына тағзым етіп, арнайы ғұрыптық рәсімдер өткізген. Сондықтан Қос батыр ескерткіші тек тарихи ескерткіш қана емес, ежелгі түркілердің рухани және діни дүниетанымын бейнелейтін қасиетті орын ретінде де бағаланады.
Зерттеушілер бұл нысанды өңірдегі көне түркі дәуірінен сақталған бірегей мұралардың бірі деп есептейді. Ескерткіштің «Қос батыр» аталуына қатар орналасқан екі балбал тас себеп болған. Белгілі археолог, академик Әлкей Марғұлан бұл мүсіндер ерлік жасаған, халық арасында аты аңызға айналған қос батырдың құрметіне қойылған болуы мүмкін деген пікір айтқан.
2006 жылы Қос батыр ескерткіші Ерейментау аудандық музейіне көшірілген болатын. Алайда кейін ғалымдар мен өлкетанушылардың бастамасымен тарихи жәдігерлер қайтадан өзінің бастапқы орнына орнатылды. Бұл шешім ескерткіштің тарихи және рухани маңызын сақтауға мүмкіндік берді.
2009 жылдан бастап кешен аумағында тұрақты түрде археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Бұл жұмыстарды тарих ғылымдарының докторы, белгілі түркітанушы Айман Досымбаева басқарып келеді. Ғалымның айтуынша, болашақта Құмай кешенінің негізінде ашық аспан астындағы музей құрылып, оны ірі туристік және мәдени орталыққа айналдыру жоспарланған.
Соңғы жылдары жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде жаңадан табылған балбал тастардың саны 15-ке жеткен. Сонымен қатар кешеннің тағы бір ерекшелігі – шығыс қабырға бойында орналасқан тас мүсіндер мен ғұрыптық қоршаулардың сақталуы. Бұл археологиялық нысандар көне түркілердің салт-дәстүрі мен дүниетанымы туралы маңызды ғылыми деректер береді.
Ғалымдардың пікірінше, Қос батыр ескерткішінің тарихи құндылығы оның көпқырлы құрылымында жатыр. Әсіресе тас мүсіндерде бейнеленген қару-жарақтар, ыдыстар, әшекей бұйымдар мен басқа да атрибуттар көне түркі мәдениетін тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Бүгінде Құмай ғибадатханасы мен Қос батыр ескерткіші – Қазақстанның ежелгі тарихын, түркі өркениетінің рухани мұрасын және көшпелілер мәдениетінің байлығын танытатын аса маңызды тарихи-мәдени кешендердің бірі.
Дереккөз: kk.wikipedia.