Қорқыт ата мемориалдық кешені – түркі халықтарының рухани мәдениеті мен тарихи мұрасын дәріптейтін бірегей тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі. Кешен Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентінен 18 шақырым жерде, Сырдария өзенінің жағасында орналасқан. Бұл қасиетті орын ғасырлар бойы түркі жұртының даналығының, өнерінің және рухани құндылықтарының символына айналған Қорқыт ата есімімен тығыз байланысты.
Қорқыт ата – VIII–IX ғасырларда өмір сүрген ұлы ойшыл, жырау, күйші, қобызшы және түркі халықтарына ортақ тарихи тұлға. Аңыз бойынша, ол өлімнен қашып, мәңгілік өмірдің сырын іздеген. Қай жерге барса да өзіне арналған көр қазылып жатқанын көріп, өмірдің өткіншілігін түсінеді. Ақырында Сыр бойына келіп, қобызын тартып, адамзатқа өлмес мұра қалдырады. Оның күйлері мен нақыл сөздері бүгінгі күнге дейін халық жадында сақталған.
Қорқыт атаға арналған алғашқы мемориалдық ескерткіш 1980 жылы тұрғызылды. Жобаның авторлары – сәулетші Бақытжан Ыбыраев пен физик-акустик Серік Исатаев. Ескерткіш биіктігі 8 метр болатын төрт тік стеладан тұрады және сыртқы пішіні қобыз аспабын бейнелейді. Стелалардың ортасына орналастырылған қырық металл түтік жел соққан кезде қобыздың үніне ұқсас ерекше дыбыс шығарады. Бұл шешім Қорқыттың күй өнері мен оның мәңгілік мұрасын символдық түрде көрсетеді.
Ғалым Әлкей Марғұланның зерттеулерінде Қорқыт атаның қобызы оның бейіті маңына қойылғаны туралы деректер кездеседі. Халық арасында қобыздан өздігінен күй естіліп тұрады деген аңыз кең тараған. Сондықтан Қорқыт ата тұлғасы тек тарихи кейіпкер ғана емес, бүкіл түркі әлемінің рухани символы ретінде құрметтеледі.
1997 жылы мемориалдық кешенге күрделі жөндеу және қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде кешен аумағы кеңейтіліп, амфитеатр, қонақ үй, қызмет көрсету нысандары және басқа да сәулеттік құрылыстар салынды. Бұл өзгерістер кешеннің мәдени және туристік маңызын арттырды.
2000 жылдың қаңтарында Қорқыт ата мемориалдық кешені жанынан Қорқыт ата музейі ашылды. Сол жылдың қараша айында музей Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы болып қайта құрылды. Музейдің негізгі мақсаты – Сыр өңірінің бай тарихын, археологиялық мұрасын және Қорқыт атаның рухани мұрасын насихаттау.
2014 жылы кешенге ауқымды реконструкция жүргізілді. Соның нәтижесінде жаңа музей және әкімшілік ғимараттары салынып, экспозициялық залдар толық жаңартылды. Қазіргі таңда музей келушілерге ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі Сыр өңірінің тарихы туралы жан-жақты мәлімет береді.
Музей қорында археология, этнография, музыка өнері және әдеби мұраларға қатысты көптеген құнды жәдігерлер сақталған. Мұнда Қорқыт атаға қатысты мұралар, ұлттық музыкалық аспаптар, сирек кітаптар мен қолжазбалар, көне тарихи құжаттар қойылған.
Экспозицияның маңызды бөлімдерінің бірі Шірік-Рабат мәдениетіне арналған. Бұл мәдениет б.з.д. IV–II ғасырларда Сыр өңірінде өмір сүрген сақ тайпаларының өркениетін сипаттайды. Көрмеде археологиялық қазбалардан табылған керамикалық ыдыстар, қару-жарақтар және басқа да құнды жәдігерлер ұсынылған.
Сонымен қатар музейде Жетіасар археологиялық мәдениетіне арналған бөлім бар. Жетіасар кешені Сырдарияның төменгі ағысында орналасқан ондаған көне қамал-қалаларды қамтиды. Бұл ескерткіштер ежелгі тұрғындардың шаруашылығы, қолөнері және тұрмыс-тіршілігі туралы маңызды мәлімет береді.
Экспозицияның тағы бір маңызды бөлігі оғыз-қыпшақ дәуірінің тарихына арналған. IX–XI ғасырларда Сыр өңірі Оғыз мемлекетінің маңызды орталықтарының бірі болған. Сол кезеңде Жанкент қаласы оғыз мемлекетінің астанасы қызметін атқарған. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде табылған тұрмыстық заттар, керамикалық бұйымдар мен діни жәдігерлер осы дәуірдің мәдениетін танытады.
Музейде қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын Сығанақ қаласына қатысты материалдар да қойылған. Орта ғасырларда Сығанақ Қыпшақ хандығының, Ақ Орданың және Қазақ хандығының маңызды саяси әрі мәдени орталықтарының бірі болды. Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан қала халықаралық сауда мен мәдени байланыстың дамуына үлкен үлес қосты.
Бүгінде Қорқыт ата мемориалдық кешені Қазақстанның қасиетті орындарының бірі саналады. Мұнда еліміздің түкпір-түкпірінен және шетелдерден туристер, ғалымдар, өнер қайраткерлері мен зияратшылар келеді. Кешен тарихи ескерткіш қана емес, түркі өркениетінің рухани құндылықтарын дәріптейтін маңызды мәдени орталыққа айналған.
Қорқыт ата мемориалдық кешені – өткен мен бүгінді жалғайтын, ұлт тарихы мен мәдениетін ұлықтайтын ерекше мұра. Ол түркі халықтарының ортақ рухани құндылықтарын сақтап, келер ұрпаққа жеткізуде маңызды рөл атқарады.
Дереккөз: kazmuseum.kz