Отырар - қазақ жеріндегі ең көне қалалардың қатарына жатады. Ежелгі заманда бұл қаланың орнында Фараб немесе Бәрәб деп аталатын ірі қоныс болған. «Бәрәб» сөзі көне түркі тілінен аударғанда «сулы қоныс» деген мағына береді, себебі қала Арыс пен Сырдария өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Ежелгі Отырар (Фараб) қазіргі Оңтүстік Қазақстан аумағының оңтүстік-батысында, теміржол бойында жатқан.
Қазіргі күні Отырар орнында сақталған ең белгілі нысан - Арыстан баб кесенесі. Бұл көне дәуір ескерткіші қирағаннан кейін оның орнына салынған ортағасырлық сәулетті ғимарат болып саналады.
Арыстан баб - Отырар өңіріне алғаш келген білімпаздардың бірі ретінде айтылады. Ол туралы нақты тарихи деректер аз болғанымен, аңыздарда оның ақын, көріпкел, әрі рухани тұлға болғаны айтылады. Сондай-ақ жыл сайын Меккеге барып, әулиелерге зиярат етіп отырған деген деректер кездеседі. Арыстан баб - Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы, Ысқақ бабпен замандас болған әулие.
Арыстан баб кесенесі Сайрамдағы Әбділәзіз баб және Баб-Атадағы Ысқақ баб ескерткіштеріне ұқсас стильде салынған.
Ежелгі Отырар - қыштан салынған үйлері бар, көшелері кең, қақпалары керуен кіріп-шығуға ыңғайлы ірі қала болған. Қала тұрғындары негізінен қолөнермен және саудамен айналысқан.
Осы жерде әлемге әйгілі ғалым Әбу Насыр әл-Фараби дүниеге келген. Ол жастайынан зерек, білімге құштар болып өскен. Көптеген тілдерді меңгерген, кітап оқуды, музыканы жақсы көрген, өмірін ғылымға арнаған ұлы ойшыл ретінде танылған. Әл-Фараби әртүрлі халықтардың мәдениетін үйренуден жалықпаған дана тұлға болған және туған жерін әрдайым құрметпен еске алып жүрген. Ол Аристотель еңбектерін араб тіліне аударуға да үлес қосқан.
Отырардың даңқын әлемге шығарған тағы бір маңызды мұра - Отырар кітапханасы. Ол заманда бұл кітапхана аса бай білім орталығы болған, ал деректерде Әбу Насыр осы кітапханадағы көптеген еңбектерді жас кезінде оқып шыққаны айтылады.
Қос өзен арасындағы бұл бай өлке ежелден сыртқы жаулардың назарында болған. Солардың бірі - Александр Македонский (Ескендір Зұлқарнайын). Оның әскері бұл аймаққа келгенімен, жергілікті халықтың жылдам әрі күтпеген шабуылдарына байланысты Отырарды бағындыра алмап, кейін Үндістанға қарай бет бұрған.
Кейінірек Отырарды жаулап алуға ұмтылған ең ірі билеушілердің бірі - Шыңғыс хан болды. Ол Орта Азияға жорық алдында елшілік жіберіп, сауда жолдарын ашу жөнінде келіссөз жүргізгенімен, жағдай шиеленісіп кетеді. Соның салдарынан Шыңғыс хан үлкен жорыққа дайындалып, әскерін бірнеше бағытқа бөледі: Жошыны Сырдария бойындағы қалаларға, ал Шағатай мен Үгедейді Отырарға аттандырады.
Отырар қаласы моңғол шапқыншылығына ең ұзақ қарсылық көрсеткен қамалдардың бірі болды және жау әскеріне үлкен шығын келтірді.
Қала қиратылғаннан кейін де Отырар өмір сүруін тоқтатпай, уақыт өте келе қайта жанданады. Ол ірі қолөнер және өндіріс орталығына айналады. Кейін бұл өңірді Жошы ұлысы, одан соң Ақ Орда билігі иеленіп, Отырар біртіндеп қайтадан түркі билеушілерінің қолына өтеді.
Дереккөз: bilim-all.kz