Ертіс өзені — Солтүстік Мұзды мұхит алабына жататын ірі өзен, Обь өзенінің сол жақ саласы болып табылады. Ол Қазақстанның Абай, Шығыс Қазақстан және Павлодар облыстары арқылы ағып өтеді. Жалпы ұзындығы 4248 км, оның ішінде 1698 км Қазақстан аумағына тиесілі. Су жинау алабының көлемі шамамен 1 643 000 км².
Өзеннің бастауы Қытай жерінен Бала Ертіс атауымен басталып, Қазақстан аумағына өткенде Қара Ертіс деп аталады. Ол Зайсан көліне құйып, көлден шыққаннан кейін Ақ Ертіс (Ертіс) деген атпен ағады. Кейін Ресей аумағына өтіп, Обь өзеніне барып қосылады.
Қазақстан жерінде Ертіс алғашында төбелі-жазық аумақпен ағып, кейін Алтай, Нарын, Қалба жоталары сияқты тау сілемдерінің арасындағы тар шатқалдармен Өскемен қаласына дейін жетеді. Бұл аралықта суы мол бірнеше ірі су қоймалары мен гидроэнергетикалық нысандар орналасқан. Солардың ішіндегі ең ірісі — Бұқтырма СЭС-і салынған бөген. Мұнда биіктігі 96 метр болатын бөгет салыну нәтижесінде ұзындығы шамамен 600 км болатын ірі су айдыны қалыптасқан. Бұл су қоймасы көлемі жағынан кейде “Үлкен Ертіс теңізі” деп те аталады.
Бұқтырмадан төмен қарай өзен бойында тағы бір су қоймасы — Өскемен бөгені орналасқан, оны Өскемен СЭС-інің бөгеті реттейді. Өскемен мен Семей аралығында Шүлбі су қоймасы бар. Ол Шүлбі СЭС-інің бөгеті арқылы қалыптасқан.
Өскеменнен төмен Ертіс кең аңғармен ағады. Оның оң жағында Кенді Алтай, сол жағында Сарыарқа орналасқан. Бұл бөлікте жағалаулар биік, тік жарлы әрі кей жерлері жартасты болып келеді. Семей тұсында өзен жазық сипат алып, арнасы иректеліп, кей тұстарда тарамдалып кетеді. Осы аралықта оған көптеген салалар құяды. Ірі салаларына Үлбі, Үбі, Шар және Қызылсу өзендері жатады.
Этимологиялық тұрғыдан Ертіс атауы көне түркі жазба ескерткіштерінде, соның ішінде VIII ғасырдағы Тоныкөк және Күлтегін жазуларында кездеседі. Онда түркі тайпаларының Алтайға дейін жетіп, Ертіс арқылы өтіп, түргештермен соғысқаны айтылады. Орта ғасырларда бұл атау Махмұт Қашқаридің “Диуани лұғат-ит түрк” еңбегінде “Эртіш” түрінде ұшырасады. Ғалымдар атаудың шығуын әртүрлі түрде түсіндіреді, соның ішінде “тез өту” мағынасымен байланыстыратын пікірлер де бар.
Гидрологиялық жағынан Ертіс суы бастауында негізінен қар мен мұздық сулары арқылы толысады, ал төменгі және орта ағысында оған жаңбыр мен жер асты сулары қосылады. Өзеннің су жинау аймағы Алтайдың оңтүстік-батысын, Тарбағатайдың солтүстік-батысын, Сарыарқаның солтүстік-шығысын және Батыс Сібір жазығын қамтиды.
Қазақстан аумағында Ертіс көптеген тау жоталарынан басталатын салалар арқылы толығады. Таулы аймақтарда өзен терең шатқалдар жасап ағады, кей жерлерде жағалауының биіктігі 500 метрге дейін жетеді. Құлынды даласына келгенде арнасы кеңейіп, жайылма қалыптасады.
Өзен бойында кеме қатынасы жақсы дамыған, жалпы кеме жүретін ұзындығы шамамен 3600 км. Негізгі порттары: Өскемен, Семей, Павлодар, Омбы, Тобыл және Ханты-Мансийск.
1953 жылы Ертісте Өскемен СЭС-і іске қосылды, кейінірек Шүлбі СЭС-інің құрылысы да басталды. Ертіс гидроэнергетикалық әлеуеті өте жоғары өзендердің бірі болып саналады. Оның энергия ресурстары жылына шамамен 30 млрд кВт/сағ электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді.
Өзен суы сонымен қатар Ертіс–Қарағанды каналы арқылы Орталық Қазақстанды сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.
Ертіс балық түрлеріне бай: мұнда шортан, алабұға, бекіре, сазан, табан, көксерке және басқа да түрлер кездеседі. Кейбір балық түрлері жерсіндірілген, соның ішінде Байкал омулі де бар.
Қазақстандық бөлігіндегі негізгі салалары: Есіл, Тобыл, Бұқтырма, Шаған, Үлбі, Шар, Күршім, Нарын, Қалжыр және т.б. Ресей аумағында Вагай, Конда, Омь, Тара, Демьянка сияқты салалар құяды.
Жалпы алғанда, Ертіс — Қазақстан экономикасы, энергетикасы, көлік жүйесі және экологиясы үшін аса маңызды ірі су артериясы болып табылады.
Дереккөз: kk.wikipedia.