Домалақ ана (Нүрила) - қазақ тарихында ерекше құрметке ие болған абыз ана. Оның шын есімі Нүрила, ол Түркістандық атақты әулие Мақтым Ағзам қожаның немересі болған.
Тарихи деректерге сүйенсек, Нүрила 1378 жылы Түркістан қаласында дүниеге келген. Кейін ол Бәйдібек биге тұрмысқа шығып, қазақ шежіресінде үлкен із қалдырған тұлғаға айналды. Халық арасында оның есімі тек ана ретінде емес, ел бірлігін сақтауға үлес қосқан дана әйел ретінде де кеңінен таралған.
Домалақ анаға арналған алғашқы кесене 1456 жылы төрт қабырғалы күмбезді мазар ретінде салынған. Уақыт өте келе бірнеше рет қайта жөндеуден өтті, сондықтан бастапқы келбеті толық сақталмаған. Қазіргі түріне ол 1996 жылы сәулетші С.Тоқтамыс жобасымен жүргізілген қайта жаңғыртудан кейін ие болды. Құрылыс барысында Маңғыстаудан әкелінген ақ тас пайдаланылған, ал кесененің сегіз қырлы күмбезі негізгі құрылымның үстіне орналастырылған.
Кесененің кіреберісінде қазақ тілінде мынадай жазу бар: «Ақсұлтан қызы, Бабыжар ұлы ана құрметіне салынған ескерткіш». Бұл орын бүгінде Домалақ ананы қадір тұтқан ұрпақ үшін қасиетті зиярат орнына айналған.
Аңыз бойынша, Нүрила 19 жасында (1397 жылы) Бәйдібек биге тұрмысқа шыққан. Бәйдібек би Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жиі барып жүрген кезде, бір көріпкел оған нұрлы, ерекше қасиеті бар қыз туралы айтып, сол қызды жар етуге кеңес берген екен. Осылайша Нүрила ел арасында Домалақ ана атанып кеткен.
Алайда оның өмірі оңай болмаған. Аңыздарда ол күндестік пен әділетсіздік көріп, талай қиындықты бастан өткерсе де, сабырлы мінезі мен ақылы арқылы ел құрметіне ие болғаны айтылады. Кей деректерде Бәйдібек батырдың ұрпағын жалғастырған «алтын құрсақты ана» ретінде сипатталады.
Халық аңыздарының бірінде Нүрилаға түсінде әулие аян беріп, «Кім сенің білегіңнен алғаш қос қолдап ұстаса, сол сенің тағдырың болады» дегені айтылады. Тағы бір әңгімеде ол құдыққа құлап кеткен кезде Бәйдібек бидің оны құтқарып, дәл сол сәттен бастап екеуінің тағдыры байланысқаны баяндалады.
Домалақ ананың даналығы ел аузында ерекше сақталған. Бір аңызда жау шауып, Бәйдібек би кек алуға аттанбақ болғанда, Нүрила оны тоқтатуға тырысады. Ол жау айдап кеткен жылқыны құла айғырдың киесі қайтарып әкелетінін айтып, соғысты болдырмауға кеңес береді, бірақ Бәйдібек оның сөзін тыңдамай аттанып кетеді. Кейін дәл Нүрила айтқандай, алты күннен соң жылқының бәрі қайта оралады. Бұл оқиға оның көріпкелдігі мен даналығын айқын көрсететін аңыздардың бірі.
Домалақ ана Қос Бөген өзенінің сағасындағы жазыққа жерленген. Кейін ұрпақтары оның құрметіне кесене тұрғызған. Аңыз бойынша кесенеде екі қасиетті тас бар, және олардың арасынан тек ниеті таза, тақуа адам ғана өте алады.
Бүгінде Домалақ ана кесенесі - қазақ халқы үшін рухани құндылығы жоғары, қасиетті зиярат орындарының бірі. Ол ел жадында аналық мейірімнің, даналықтың және рухани тазалықтың символы ретінде сақталған.
Дереккөз: qazir.kz