Бұқар жырау Қалқаманұлы (1668–1781) – қазақ халқының тарихындағы ең көрнекті жыраулардың бірі, мемлекет қайраткері, би, абыз әрі XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының ірі идеологы. Ол қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі кезеңінде өмір сүріп, ел тағдыры сынға түскен ауыр заманда халықтың бірлігі мен тәуелсіздігін жырлаған тарихи тұлға ретінде танылды.
Бұқар жырау Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас атасынан шыққан. Әкесі Қалқаман батыр өз дәуірінде ерлігімен көзге түскен жаужүрек адам болған. Жасынан білімге құштар болған жырау Бұхара мен Қарнақ медреселерінде оқыған деген деректер кездеседі. Терең білімі мен көрегендігінің арқасында ол ел ішінде ерте танылып, Тәуке хан тұсында би ретінде танылды. Кейін Абылай ханның ең сенімді кеңесшілерінің бірі дәрежесіне көтерілді.
Замандастары Бұқар жырауды ерекше құрметтеп, оны «Көмекей әулие» деп атаған. Белгілі ғалым әрі фольклортанушы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының жазбаларында жыраудың қара сөзбен сөйлемей, көмейінен жыр төгіліп, өлеңмен жауап беретіндігі айтылады. Осы қасиетіне байланысты халық арасында оның көрегендігі мен даналығы туралы көптеген аңыздар тараған.
Бұқар жыраудың шығармалары негізінен толғау жанрында сақталған. Оның жырлары философиялық тереңдігімен, ел бірлігі мен мемлекет тұтастығын насихаттауымен ерекшеленеді. Жырау адамгершілік, әділдік, ұлттық бірлік, ұрпақ тәрбиесі және халық тағдыры мәселелерін басты тақырып ретінде көтерді.
Жоңғар шапқыншылығы күшейген кезеңде Бұқар жырау қазақ жүздерінің басын біріктірудің маңызын ерекше түсінді. Ол Абылай ханды халықты бір тудың астына топтастыра алатын көреген мемлекет қайраткері ретінде бағалады. Оның көптеген толғаулары Абылай ханға арналған. Соның ішінде «Ай, Абылай, Абылай», «Қазақтың ханы Абылай», «Ал, тілімді алмасаң», «Ханға жауап айтпасам» сияқты шығармалары кеңінен танымал.
Бұқар жырау Абылай ханның ел тәуелсіздігі жолындағы еңбегін жоғары бағалап, оны жырларында дәріптеді. Сонымен қатар қажет кезде ханға сын айтып, халық мүддесін қорғап отырған. Сондықтан ел арасында «Бұқар – Абылайдың тілі мен көмейі» деген қанатты сөз сақталған.
Жырау шығармаларында қазақ батырларының ерліктері де кеңінен жырланған. Ол ел қорғаған ерлерді халықтың тірегі ретінде бағалап, олардың ерлігін кейінгі ұрпаққа өнеге етті. Бұқар жырау поэзиясы қазақ халқының ұлттық рухын көтеріп, елдік сананың қалыптасуына зор ықпал етті.
Бұқар жырау ұзақ ғұмыр кешіп, XVIII ғасырдағы көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болды. Ол 1781 жылы дүниеден өтіп, қазіргі Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы аумағындағы Далба тауының етегіне жерленген.
Бұқар жырау кесенесі – Қарағанды облысындағы тарихи және мәдени маңызы зор сәулет ескерткіштерінің бірі. Кесене Бұқар жырау ауданына қарасты Шалқар ауылынан солтүстікке қарай шамамен 25 шақырым жерде, Далба тауының етегінде орналасқан.
Жыраудың нақты жерленген орнын алғаш анықтап, белгі қойған тұлға – белгілі ғалым, этнограф әрі фольклор жинаушы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Ол Бұқар жыраудың мұрасын жинақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізу жолында үлкен еңбек сіңірді.
1993 жылы Бұқар жыраудың туғанына 325 жыл толуына орай ұлы жыраудың басына жаңа кесене тұрғызылды. Кесененің жобасын сәулетші А. Сәуменов жасаған. Ғимараттың биіктігі 12 метрді құрайды.
Кесененің сәулеттік шешімі ерекше. Оның табаны үш таған түрінде салынған. Бұл қазақ халқының үш жүзінің бірлігін бейнелейді. Кесененің сыртқы келбеті қазақтың ұлттық бас киіміне ұқсастырылып жасалған. Осы арқылы Бұқар жыраудың қазақ халқының бірлігі туралы арманы мен мұраты көрініс тапқан.
Күмбездің ұшар басына ислам мәдениетінің белгісі саналатын алтын жалатылған жарты ай орнатылған. Кесененің ішкі және сыртқы қабырғалары ақ мәрмәрмен қапталған. Сәулеттік тұрғыдан бұл ескерткіш қазақ халқының рухани құндылықтарын, ұлттық дәстүрлері мен тарихи жадысын бейнелейтін маңызды мәдени мұра болып табылады.
Бүгінде Бұқар жырау кесенесі – зиярат етушілер мен туристер жиі келетін қасиетті орындардың бірі. Бұл жер қазақ халқының бірлігі мен елдігі жолында қызмет еткен ұлы жыраудың рухына тағзым ететін киелі мекен ретінде құрметтеледі.
Бұқар жырау Қалқаманұлының өмірі мен шығармашылығы қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты. Оның толғаулары мен өсиет сөздері ұлттық рухани мұраның ажырамас бөлігі болып саналады. Сондықтан Бұқар жыраудың есімі мен мұрасы ғасырлар бойы халық жадында сақталып, кейінгі ұрпаққа өнеге болып қала береді.
Дереккөз: qazaqstan3d.kz, visiteast.kz