Бозоқ қалашығы — республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген маңызды археологиялық нысан. Ол Астана қаласының оңтүстік-батысынан шамамен 5 км жерде, Бұзықты көлінің шығыс жағалауында, Есіл өзенінің сол жағалауына жақын орналасқан. Ескерткіш алғаш рет 1816 жылы патша армиясының офицері, тау инженері Иван Шангиннің экспедициялық жазбаларында аталған. 1928 жылы зерттеуші Леонид Семёнов ескерткішке барғанымен, жергілікті халықтан нақты дерек ала алмаған. 2019 жылы Бозоқ қалашығы республикалық маңызы бар тарихи-мәдени ескерткіштер тізіміне енгізілді.
VII ғасырдан бастап бұл аумақты түркі тайпалары игере бастаған. Мұнда үш алаңнан тұратын бекіністі орталық салынған, әр алаңның өлшемі шамамен 65×55 м. Қорған орларының ені 3–5 м, тереңдігі 2–3 м, ал қам кесектен тұрғызылған қабырғалар бүгінге дейін шамамен 1 м биіктікте сақталған.
X ғасырда Бозоқ қайта жанданып, қыпшақ билеушілерінің әскери-әкімшілік резиденциясына айналған. Қалашықта шикі кірпіштен тұрғын үйлер мен күзет мұнаралары салынған. Шығыс бөлігі егіншілік пен бау-бақшаға арналған, ал суару жүйесі көлдер мен тасқын суларға негізделген. Академик Кемел Ақышевтің пікірінше, Бозоқ — қыпшақ қағанының маңызды орталығы болып, Ұлы Жібек жолының бойындағы стратегиялық торап қызметін атқарған.
XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін қала уақытша бос қалғанымен, кейін Жошы Ұлысы кезінде қайта жанданып, діни-мемориалдық орталыққа айналған. Археологиялық қазбалардан 5 кесене, 2 кірпіш күйдіру пеші және басқа да діни нысандар табылған. Сондай-ақ 40 жас шамасындағы жауынгер әйелдің қабірі ашылып, оның алтын әшекейлермен, қару-жарақпен жерленуі оның жоғары әлеуметтік мәртебесін көрсеткен.
Қалашықтағы тұрғын үйлер XIII–XIV ғасырларда жартылай жеркепе түрінде салынған, 2–4 бөлмеден тұрып, жалпы аумағы 17–20 м² болған. Ішінде ошақтар, П-тәрізді сәкілер және қабырға ойықтары болған.
Бозоқ — VII–XVI ғасырлар аралығын қамтитын көпқабатты тарихи ескерткіш, түркілерден бастап қыпшақтарға дейінгі мәдениеттердің тоғысқан орны. Ол этногенез, әлеуметтік құрылым, шаруашылық және рухани мәдениетті зерттеуде маңызды ғылыми база болып табылады. Сонымен қатар мұнда ислам дінінің далаға таралуын көрсететін кесенелер мен культтік нысандар сақталған.
2019 жылы «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы құрылды, ол археологиялық қазбалар, этнографиялық зерттеулер, көрмелер ұйымдастыру және ғылыми жұмыстар жүргізумен айналысады. Бүгінде Бозоқ — Елорда тарихымен тікелей байланысты, Ұлы даланың ежелгі өркениетін көрсететін маңызды ғылыми-мәдени орталық.
Қалашықтың жалпы аумағы шамамен 30 гектар, ол Есіл мен Нұра өзендерінің арасындағы керуен жолдары түйіскен стратегиялық жерде орналасқан. XIII–XV ғасырларда бұл орын қасиетті жер, зиярат, жерлеу және керуендер тоқтайтын орталық болған.
«Бозоқ» атауының шығуы бойынша бірнеше нұсқа бар: бірінде ол түркі тіліндегі «боз» — тың, ақ жер, ал екіншісінде «боз оқ» — ақ оқ мағынасымен байланыстырылады.
Дереккөз: kk.wikipedia.org.