Ботай қонысы — Солтүстік Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар археологиялық ескерткіштердің бірі. Ол Айыртау ауданының Никольское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде, Иманбұрлық өзенінің оң жағалауындағы тегістелген алаңқайда орналасқан. Қоныс энеолит дәуіріне (б.з.б. IV–III мыңжылдықтар) жатады.
Археологиялық ескерткішті 1980 жылы Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының мүшесі, белгілі археолог Виктор Федорович Зайберт ашқан. Сол жылы басталған қазба жұмыстарына Петропавл педагогикалық институтының студенттері де қатысты. Қоныстың жалпы аумағы шамамен 15 гектарды құрайды.
Зерттеу барысында 60 мыңнан астам тас, сүйек және қыш бұйымдар табылды. Олардың қатарында тас балталар, пышақтар, найза мен жебе ұштары, сүйек инелер және қыш ыдыстардың сынықтары кездеседі. 1980–1982 жылдары қоныстың жағалық, орталық, солтүстік және оңтүстік бөліктерінде 24 қазба жүргізіліп, 7528 шаршы метр мәдени қабат зерттелді.
Ғалымдар ботайлықтардың тұрғын үйлерінің құрылысын қайта қалпына келтірді. Үйлердің қабырғаларының ені 80–120 см, биіктігі 60–100 см болған. Қабырғалары балшықпен сыланып, төбесі бөрене, шым және жануар терілерімен жабылған. Әр үйдің ортасында ошақ орналасқан, ал қабырғаларында шаруашылық және діни мақсаттарға арналған арнайы тауашалар жасалған.
Ботай қонысының ең басты ерекшелігі — жылқыны қолға үйретудің әлемдегі ең алғашқы орталықтарының бірі болуы. Археологиялық зерттеулер барысында қымыз дайындайтын орындар, сауын биелер мен құлындарды ұстауға арналған қоршаулар, сондай-ақ ет сақтайтын арнайы шұңқырлар табылды. Бұл деректер ботайлықтардың жылқыны кеңінен пайдаланғанын дәлелдейді.
1983 жылы Ботай қонысында Бүкілодақтық далалық археологиялық семинар өткізілді. 1983–1985 жылдары жүргізілген зерттеулер маңызды ғылыми нәтижелер берді. 1985 жылы В.Ф. Зайберт пен О.И. Мартынюктың «Ботай энеолиттік қонысындағы қыш ыдыстардың кешендері» атты еңбегі жарық көрді.
1980-жылдары Красный Яр, Васильковка IV, Рощинское, Баландино және Сергеевка сияқты ұқсас ескерткіштерді зерттеу нәтижесінде В.Ф. Зайберт ғылымға жаңа «Ботай мәдениеті» ұғымын енгізді.
1994 жылы профессор В.Ф. Зайберт Ұлыбритания университеттерінде Ботай мәдениеті туралы дәрістер оқыды. Сол жылы Кембридж археологиялық музейінде халықаралық көрме ұйымдастырылып, оған әлемнің 16 елінен 80 ғалым қатысты.
1996 жылдан бастап Ботай материалдарын қазақстандық-германдық бірлескен зерттеу басталды. Сонымен қатар Кембридж, Оксфорд, Бристоль және Экзетер зертханаларында қыш ыдыстардағы сүт өнімдерінің іздері зерттелді. Бұл зерттеулер Ботай мәдениетінің жылқы өсірумен және қымыз дайындаумен тығыз байланысты екенін көрсетті.
2000 жылы Ботай қонысы «Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің құрамына енгізілді. Ал 2001 жылы ескерткіш айналасында ұзындығы 3600 метр болатын қорғалатын аймақ белгіленді.
2004–2006 жылдары «Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау» бағдарламасы аясында Ботай мәдениетін зерттеу жалғастырылды. 2009 жылы халықаралық «Science» журналында Ботайда жылқыны қолға үйрету және қымыз дайындау туралы ғылыми мақала жарияланды.
2007–2011 жылдары қазба жұмыстары уақытша тоқтатылып, ғылыми зерттеулердің теориялық мәселелеріне көңіл бөлінді. 2011 жылы В.Ф. Зайберттің «Ботай. Дала өркениетінің қайнар көздері» атты монографиясы жарық көрді.
2017 жылы археолог Алан Оутрам жаңа ғылыми әдістер арқылы қосымша зерттеулер жүргізді. Сол жылы Ботай археологиялық ескерткіші «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Қазақстанның киелі нысандары тізіміне енгізілді.
2018 жылы В.Ф. Зайберттің «Ботай мәдениетінің киелі контекстері» атты еңбегі жарық көрді. Сонымен қатар Н.Ә. Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында Ботай мәдениетінің тарихи маңызы ерекше атап өтілді. Осы жылы көпжылдық зерттеулердің нәтижесінде «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы құрылды.
Бүгінде Ботай қонысы — Еуразиядағы ежелгі жылқы өсірушілер мәдениетінің аса маңызды орталығы әрі Қазақстан археологиясының ең құнды тарихи ескерткіштерінің бірі болып саналады.
Дереккөз: kk.wikipedia.org. botaimuseum.kz