Бесшатыр қорғандары - Алматы облысының Кербұлақ ауданында, Іле өзенінің оң жағалауында орналасқан. Бұл кешен сақ дәуірінен сақталған ең ірі археологиялық ескерткіш болып саналады. Ғалымдардың пікірінше, қорғандар біздің заманымызға дейінгі VI-III ғасырларға жатады. Қазіргі таңда ескерткіш «Алтын-Емел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің аумағында орналасып, мемлекет қорғауына алынған.
«Бесшатыр» атауы қазақ тілінде «бес шатыр» деген мағынаны білдіреді. Мұндай атаудың берілуіне алып қорғандардың сыртқы келбеті себеп болған. Биік үйінділер алыстан қарағанда киіз үйге немесе үлкен шатырға ұқсайды.
Қорымның жалпы аумағы шамамен 2 шаршы шақырымды алып жатыр. Мұнда барлығы 31 қорған орналасқан. Оның 21-і ірі тастардан тұрғызылған, ал қалған 10 қорған топырақ пен ұсақ тастардан үйілген. Қорғандардың көлемі әртүрлі. Диаметрі 8 метрден 105 метрге дейін, ал биіктігі 2 метрден 20 метрге дейін жетеді. Ең үлкен обаның диаметрі 105 метр, биіктігі 17-20 метр шамасында.
Ғалымдар қорғандардың көлемі сақ қоғамындағы әлеуметтік айырмашылықтарды көрсетеді деп есептейді. Үлкен қорғандарда патшалар мен ақсүйектер жерленген, орташа қорғандар батырлар мен әскери басшыларға арналса, шағын обалар қарапайым адамдардың жерлеу орындары болған деген болжам бар.
1957-1961 жылдары академик Кемел Ақышевтың жетекшілігімен Бесшатырда алғашқы ірі археологиялық зерттеулер жүргізілді. Қазба жұмыстары кезінде көптеген құнды жәдігерлер табылды. Олардың қатарында қылыштар, қанжарлар, жебе ұштары, алтын әшекейлер, зергерлік бұйымдар, қола заттар және тұрмыстық құралдар бар.
Зерттеу барысында қорғандардың астынан ерекше құрылыстар анықталды. Археологтар жерасты дәліздерін, таспен қапталған жерлеу бөлмелерін және күрделі сәулеттік нысандарды тапты. Кейбір жерасты өткелдерінің ұзындығы 55 метрге дейін, ал биіктігі шамамен 1,5 метрді құрайды. Бұл сақтардың құрылыс ісін жақсы меңгергенін және жерлеу рәсімдеріне ерекше мән бергенін көрсетеді.
Бесшатыр тек жерлеу орны ғана емес, сонымен қатар діни және мәдени орталық болған деген пікір бар. Қорым маңынан тастармен қоршалған арнайы алаңдар табылған. Мұнда ежелгі адамдар түрлі рәсімдер өткізіп, құрбандық шалып, ата-баба рухтарына тағзым еткен болуы мүмкін.
Кейбір тастардың бетіне аң стиліндегі бейнелер, күн таңбалары және қасиетті өрнектер қашалып салынған. Олардың арасында тау ешкісі, қабан және қасқыр сияқты жануарлардың суреттері кездеседі. Бұл бейнелер сақтардың дүниетанымы мен наным-сенімдері туралы маңызды мәлімет береді.
Кешеннің тағы бір ерекшелігі - құрылыс кезінде Тянь-Шань қарағайының пайдаланылуы. Бұл ағаштар жерлеу камераларының төбесін жабу үшін қолданылған. Осындай күрделі құрылыс тәсілдері сол заманның инженерлік және техникалық мүмкіндіктерінің жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.
Қазіргі уақытта Бесшатыр қорғандары ашық аспан астындағы тарихи музей ретінде белгілі. Ол ежелгі көшпелі мәдениеттің даму деңгейін көрсететін маңызды ескерткіштердің қатарында тұр. 2000 жылдардың соңында бірнеше ірі қорғанға қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Соған қарамастан кейбір обалар табиғи әсерлер мен уақыттың ықпалынан бүлініп, бастапқы келбетін жоғалта бастаған.
Бүгінде Бесшатыр қорғандары сақ халқының мәдениеті, қоғамдық құрылымы, діни көзқарастары және сәулет өнері туралы мол мәлімет береді. Бұл кешен тек археологиялық ескерткіш қана емес, сонымен бірге Ұлы Далада қалыптасқан көне өркениеттің айқын дәлелі болып табылады. Бесшатыр ғасырлар қойнауынан жеткен тарихтың үнсіз куәгері ретінде Қазақстанның баға жетпес мұраларының бірі саналады.
Дереккөз: kogamdyk-kelisim.kz