Бегім Ана
Бегім Ана – қазақ халқының аңыздары мен тарихи деректерінде сақталған қасиетті тұлғалардың бірі. Ол Қарабура әулиенің қызы, ал күйеуі Салжұқ мемлекетінің ханы Санжар сұлтан болған. XI ғасырда Салжұқ мемлекеті Мәлік шахтың тұсында күшейіп, гүлденген елге айналды. Кейін таққа оның ұлы Санжар отырып, астанасын Хорасаннан Сыр бойындағы Жанкент қаласына көшіріп, оны ірі бекініске айналдырды.
Аңыз бойынша, Санжар сұлтан аңшылық пен жорықты жақсы көрген. Бір сапарында Созақ өңірінде өмір сүрген Қарабура әулиенің сұлу да ақылды қызы Бегімге үйленеді. Бегім көркімен ғана емес, даналығы мен парасаттылығымен де ерекшеленген. Алайда бір күні Санжар аңға шығар алдында үйде қалып қойған қанжарын алдыру үшін құлын жібереді. Құл Бегімнің аппақ қолын көріп, есінен танып құлап қалады. Мұны естіген Санжар әйеліне күдікпен қарап, қызғаныштың жетегіне еріп, оны зынданға қамайды.
Сол түні Қарабура әулие қызының түсіне кіріп, оның адалдығын сұрайды. Бегім өз кінәсіздігін айтып, Алланың алдында ант береді. Кейін Қарабура әулие Санжардың түсіне еніп: егер қызы кінәлі болса, жазасын алсын, ал егер жазықсыз болса, ханның әділетсіздігі үшін оның қаласын қарғыс атсын деп ескертеді.
Келесі күні Бегімнің ешбір белгісіз аман отырғанын көрген хан қорқа бастайды. Аңыз бойынша, сол күні аспаннан жылан толы мес түсіп жарылып, мыңдаған жылан Жанкент қаласын басып қалады. Қала халқы қырылып, гүлденген шаһар қасіретке ұшырайды. Халық бұл оқиғаны Санжардың әділетсіздігі мен Қарабура әулиенің қарғысымен байланыстырған.
Бегім Ана әкесінің көмегімен өзіне арнайы мұнара салдырып, өмірінің қалған бөлігін сол жерде өткізеді. Ол ер адамдардан оқшау өмір сүріп, тақуалық жолына түседі. Уақыт өте келе халық оны әулие санап, Бегім Ана деп құрметтей бастайды.
Бегім Ана мұнарасы – Қазақстандағы ортағасырлық сәулет өнерінің сирек кездесетін ескерткіштерінің бірі. Ол қазіргі Қызылорда облысы, Арал ауданы, Жаңақұрылыс ауылынан оңтүстікке қарай шамамен 35 шақырым жерде орналасқан.
Мұнара X–XII ғасырларға жатқызылады. Құрылыстың биіктігі 10,5 метр, шикі кірпіштен тұрғызылып, сыртқы жағы күйдірілген кірпішпен қапталған. Сәулеттік тұрғыдан ол жоғары қарай сүйірленген сегіз қырлы призма пішінінде салынып, төбесі пирамида түрінде аяқталады. Мұнараның төменгі бөлігі тұтас қаланған болса, жоғарғы жағында бөлме орналасқан. Оған шығыс бетіндегі аркалы есік арқылы кіруге болады.
Ғалымдардың пікірінше, мұнара бақылау, белгі беру немесе ескерткіш қызметін атқарған болуы мүмкін. Қазақстан аумағында мұндай сәулет үлгілері өте сирек кездеседі. Олардың қатарына Жынтам және Сараманқоса мұнаралары жатады. Кейінірек Иран, Түркия және Әзербайжан аумағында кең таралған мұнаралы кесенелердің қалыптасуына да осы өңірдегі түркі сәулет дәстүрлерінің ықпалы болған деген болжам бар.
1979 жылы Бегім Ана мұнарасын Қазақстан тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы зерттеді. Экспедицияны археолог Э. Оспанов басқарды. 1982 жылы ескерткіш Қазақ КСР-інің тарихи және мәдени маңызы бар нысандар тізіміне енгізілді. Ал 1989 жылы мұнарада қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
Бүгінде Бегім Ана кесенесі мен мұнарасы қазақ халқының рухани мұрасы мен ортағасырлық сәулет өнерінің құнды ескерткіштерінің бірі болып саналады. Бұл жерге зиярат етушілер көп келеді. Ескерткіш халықтың тарихи жадын сақтап, әділдік, адалдық және рухани тазалық туралы аңызды бүгінгі ұрпаққа жеткізіп тұрған қасиетті мекен ретінде құрметтеледі.
Дереккөз: egemen.kz