Қозы Көрпеш - Баян Сұлу кесенесі VIII-X ғасырларға жататын, республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші болып саналады. Бұл мұра қазақ халқының ең танымал әрі сүйікті аңыздық кейіпкерлері - Қозы Көрпеш пен Баян Сұлудың мәңгілік махаббатына арналған. Түркі әлемінде кең таралған бұл хикая ежелгі дәуірлерден жеткен мәдени және рухани мұра ретінде ерекше бағаланады.
Ескерткіш ортағасырлық сәулет өнерінің маңызды үлгілерінің бірі ретінде зерттеушілер тарапынан бірнеше рет қарастырылған. 1856 жылы Шоқан Уәлиханов кесене маңындағы мүсіндер мен ескерткіштерді сызбаға түсіріп, ғылыми айналымға енгізген. Бұл тас мүсіндердің эскиздері бүгінге дейін тарихи маңызын сақтап отыр. Халық аңыздарында мұнда Қозы Көрпеш, Баян Сұлу және олардың туыстары бейнеленген деген түсінік бар.
Кейіннен ескерткішті 1858 жылы Николай Абрамов, ал 1898 жылы Николай Пантусов зерттеген. Одан соң 1952 жылы Әлкей Марғұлан жетекшілік еткен Қазақ КСР Ғылым академиясының археологиялық экспедициясы кешенге кешенді ғылыми зерттеу жүргізді. 1982 жылы кесене республикалық маңызы бар тарихи-мәдени ескерткіштер тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынды.
Кесене Аягөз өзенінің көркем жағалауында орналасқан. Өзен аңғары кесенені доға тәрізді айнала қоршап, ерекше табиғи көрініс қалыптастырады. Сол жағалаудың биіктігінен өзен аңғары айқын көрінеді. Кесененің оңтүстігінде тастан қаланған көне қорымдар орналасқан үлкен зират бар.
Аңыз бойынша, Сарыбай мен Қарабай әлі дүниеге келмеген балаларын атастыруға серт берген. Бірақ Сарыбай ұлын көрместен аң аулау кезінде қайтыс болады. Кейін Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу бір-бірін көрмей өссе де, тағдыр оларды жақындастырады. Алайда Қарабай уәдесін өзгертіп, қызын бұрын отарын құтқарған батыр Қодарға бермек болады. Осылайша, ғашықтардың арасына кедергі түседі. Қодар мен Қозы арасындағы қақтығыс трагедияға әкеліп, Қозы қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Баян кек алу үшін айлаға барады: Қодарға құдық қаздыртып, сол сәтте оны құдыққа құлатады. Кейін Баян сүйгеніне қосыла алмай, өзі де қайғылы тағдыр құшады.
Кесене архитектуралық жағынан төртбұрышты негізге салынған мұнаралы құрылыс болып табылады. Оның биіктігі шамамен 11,2 метр. Қабырғалары жоғарылаған сайын жіңішкеріп, дөңгелек пішінге ұласады. Ішкі камерасы 3,3×3,3 метр көлемінде, биіктігі 4,85 метр. Қабырғаларында бастапқы безендіру іздері сақталған.
Ғимарат тақтатас тастарынан қаланып, сазды ерітіндімен бекітілген. Уақыт өте келе бірнеше рет жөндеуден өткен. Соның салдарынан сыртқы беті өзгеріске ұшырап, қазіргі көрінісін алған. Камера ішінде Қозы Көрпеш пен Баян Сұлуға арналған екі құлпытас орналасқан. Кесенеге үш сатылы кіреберіс арқылы кіреді, айналасына диаметрі шамамен 20 метр болатын тас жол төселген.
Бүгінде бұл кесене тек сәулет ескерткіші ғана емес, сонымен қатар қасиетті рухани мұра, ерте ортағасырлық дәстүрлер мен халық аңыздарының тоғысқан ерекше тарихи нысаны ретінде бағаланады.
Дереккөз: ruh.kz