Ақкөл-Жайылма - қазақ даласының дәл ортасында орналасқан, тарихи маңызы зор көне мекен. Кейбір зерттеушілер бұл өңірді Әулиекөл деп те атайды. Ақкөл-Жайылма туралы мәліметтер ортағасырлық жазба деректерде жиі кездеседі. Сол деректерге сүйенсек, бұл өлке Баянауыл мен Ұлытау сияқты қазақ тарихында ерекше орын алатын аймақтардың қатарында болған.
Тарихшылар әртүрлі деректерді салыстыра отырып, Ақкөл-Жайылма жөнінде бірнеше маңызды қорытынды жасаған. Біріншіден, бұл жер қазақ даласының табиғи байлығы мен шұрайлылығын көрсетеді. Екіншіден, өңір мал шаруашылығын жүргізуге өте қолайлы болған. Ал табылған археологиялық жәдігерлер бұл аймақтағы тіршілік тарихының өте тереңде жатқанын дәлелдейді. Сондықтан ғалымдар мұнда тас дәуірінен бастап адамдар мекендеген деп есептейді.
Тарих ғылымдарының докторы Жамбыл Артықбаев бұл өңірде арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, көптеген құнды мәліметтер жинаған. Ақкөл-Жайылма Өлеңті мен Шідерті өзендерінің төменгі ағысында орналасқан кең аумақты алып жатыр. Қазіргі кезде бұл жерлер Екібастұз бен Ақтоғай аудандарының құрамына кіреді. Су көздерінің молдығы мен табиғи жағдайының қолайлылығы бұл аймақтың шаруашылық үшін өте тиімді болғанын көрсетеді. Көшпелі қазақ халқы үшін төрт түлік мал бағуға барлық мүмкіндік жасалған. Сонымен қатар, Ақкөл мен Жаманкөлдің қалың қамысты жағалаулары қыс мезгілінде малға қолайлы қыстау болған.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Ф. Щербина басқарған экспедиция материалдарында бұл өңірде көптеген ауқатты қыстаулар болғаны жазылған. Олардың іздері бүгінгі күнге дейін сақталған. Қатты боран кезінде көл жағалаулары халыққа пана болып қана қоймай, азық табуға да мүмкіндік берген.
Жамбыл Артықбаевтың айтуынша, қазіргі уақытта да жергілікті тұрғындар малдарын қыс бойы далада жайып ұстайды. Ақсақалдардың естеліктеріне қарағанда, Қараоба маңында қыстаған халық жазда Қойайырған мен Сарыөзекке көшіп отырған. Бұл жерлердің шөбі өте қалың әрі құнарлы болған.
Ғалым өңірдегі көлдер жүйесінің аң-құс пен балыққа аса бай екенін ерекше атап өтеді. Мұнда үйрек, қаз сияқты құстар көп кездеседі, сондай-ақ бірнеше түрлі балық аулауға болады.
Ақкөл жағасындағы Қаражар ауылының маңынан ортағасырлық ескерткіштердің қалдықтары табылған. Сонымен қатар өңірден неолит дәуіріне жататын тас құралдар, қимақ-оғыз кезеңінің қорғандары анықталған. Ақкөл-Жайылманың тарихи мұраларының қатарына Асан Қайғы тасы, Түйте әулие ескерткіші, Исабек ишан мазары, Әулиеағаш және Күреңбай зираты кіреді.
Бұл ескерткіштердің ішінде ерекше назар аударатыны - Қараоба кешені. Осы жерден тас дәуірінің еңбек құралдары, қола дәуірінің қыш ыдыстары және ортағасырлық қорғандардың іздері табылған. Археологтардың қызығушылығын әсіресе екі үлкен төбе тудырған. Бірінші төбенің биіктігі шамамен екі метр болса, екіншісінің биіктігі 1,7 метрге жетеді.
Төбелердің үстінен қызыл кірпіштердің қалдықтары мен көк шынымен қапталған кірпіш сынықтары кездеседі. Сондай-ақ кірпіш күйдіретін пештердің іздері анықталған. Ортағасырлық қыш бұйымдарының табылуы бұл жерде маңызды құрылыс нысандары болғанын көрсетеді.
Зерттеушілердің пікірінше, бұл құрылыстар Жошы хан кесенесіндегі қызыл кірпіштерге ұқсас материалдан салынған күмбезді сәулет ескерткіштері болуы мүмкін. Құрылыстарды безендіруге пайдаланылған көк шынылы кірпіштер мен өрнекті керамикалар өз дәуірі үшін өте жоғары деңгейдегі өнер туындылары саналады. Құрылыс ерекшеліктеріне қарап, ғалымдар оларды Алтын Орда дәуіріне жатқызады.
Ақкөлмен қатар жатқан Жаманкөлдің шығыс жағынан Дуана өзеніне дейін созылған терең ордың ізі байқалады. Бұл көне ирригациялық жүйенің немесе қорғаныс мақсатында қазылған бекініс орларының қалдығы болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Қараоба айналасының жақсы қорғалған бекініс болғаны анық.
Жергілікті қариялардың айтуынша, ноғайлы дәуірінде бұл жерде қалмақтар мен қырғыздар арасында үлкен шайқас болған. Аңыз бойынша, жау әскері ордан өте алмай тоқтап қалған. Тек қолбасшының аты ғана ордан асып өткен деседі. Осы оқиғадан кейін көл жағасындағы халық бір түн ішінде көшіп кеткен деген әңгіме сақталған.
Белгілі шежіреші Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» еңбегінде Ақкөл-Жайылма туралы құнды деректер келтіреді. Оның жазуынша, Шідерті бойында Ақжар мен Сасай атты ноғайлылар қала тұрғызып, билік жүргізген. Ал Өлеңті өзенінің бойындағы Қараоба мен Сарыоба төбелері Қарабай мен Сарыбай атты байлардың қоныстары болған. Сондай-ақ Сарыбайдың қызы Баян сұлу осы өңірде дүниеге келгені айтылады.
Бұл мәліметтер Ақкөл-Жайылманың тарихы Алтын Орда кезеңімен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен оның тарихы одан да ертерек дәуірлерден басталуы мүмкін. Себебі «оба» атауы ежелгі ескерткіштерге қатысты қолданылған. Сонымен бірге өңірдің атауы «Қозы Көрпеш - Баян сұлу» жырында да кездеседі.
Ғалымдардың пікірінше, мұндағы көптеген қорғандар мен зираттар оғыз-қыпшақ дәуіріне жатады. Кейбір деректерде Ақкөл-Жайылманың ноғайлы заманында Шайбани ұлысының орталығы болғаны да айтылады. Бұл кезеңде өңірде мәдениет пен жазба дәстүр жақсы дамыған. Табылған культтік құрылыстар, көне қалашықтар мен кен өндіру орындары сол дәуірдегі өмірдің жоғары деңгейде болғанын дәлелдейді.
Ақкөл-Жайылма қалашығы - ғасырлар бойы қалыптасқан тарихты сақтап тұрған ерекше тарихи мұра. Сондықтан Жамбыл Артықбаев Ақкөл мен Ақжар-Сасай өңірлерін қамтитын табиғи-этнографиялық тарихи парк құруды ұсынады. Бүгінде Ақкөл-Жайылманың Қазақстанның киелі нысандары қатарына енуі осы өңірдің тарихи құндылығын тереңірек зерттеуге мүмкіндік беріп отыр.
Дереккөз: el.kz