Алаша хан кесенесі - Ұлытау өңіріндегі ең көрнекті тарихи және сәулет ескерткіштерінің бірі. Киелі Ұлытау өңірінде тарихи ескерткіштердің саны шамамен үш жүзге жуықтайды. Солардың ішінде ең белгілі нысандардың бірі - Сәтпаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 80 шақырым жерде орналасқан Алаша хан кесенесі. Ғалымдардың пікірінше, бұл ескерткіш XV ғасырдың соңына қарай салынған.
Алаша ханмен байланысты тарихи тұлғалар қатарында Жошы хан мен Домбауыл кесенелері де осы маңда орналасқан. Олардың арақашықтығы шамамен 8-12 шақырым. Ұлытау өңірі қазақ руларының бірлік пен ынтымаққа шақырылған киелі мекен ретінде белгілі. Тарихи деректерде Жошы ханның осы жерде жаңа қала салуды армандағаны, ал Алтын Орда дәуіріндегі алғашқы астана саналатын Орда Базар қаласы да осы өңірде болғаны айтылады.
Алаша хан кесенесі Қаракеңгір өзенінің жағасында, биік жоталардың бірінде орналасқан. Бұл құрылыс сәулеттік тұрғыдан қарахандық дәуір мен оғыз-қыпшақ кезеңінің архитектуралық дәстүрімен байланыстырылады, шамамен X-XIII ғасырлар деп те қарастырылады. Алайда зерттеушілер арасында бұл ескерткішті XV ғасырға жатқызатын пікір де бар, сондықтан нақты мерзім жөнінде ортақ шешім жоқ.
Кесене порталды-күмбезді құрылыс түріне жатады. Жалпы аумағы шамамен 10-12 м², биіктігі 10 метр. Құрылысы күйдірілген кірпіштен қаланған, үстіне 2,5 метрлік күмбезді мойындық орнатылған. Сәулеттік шешімі жағынан бұл ескерткішті салжұқ дәстүрімен, сондай-ақ Түркіменстан, Айша бибі, Жошы хан және Қожа Ахмет Ясауи кесенелерімен салыстыруға болады. Сонымен қатар Сығанақ маңындағы Көк кесенемен ұқсастықтары да аталады.
Кесене қабырғалары әртүрлі түсті кірпіштермен өріліп, геометриялық өрнектер мен кілем іспетті сәндік композициялар жасалған. Мұндай өрнектеу кейінгі кезеңдерде салынған Талмас ата, Қайып ата, Болған ана сияқты ескерткіштерде де кездеседі.
Кей зерттеушілердің пікірінше, кесене тек жерлеу орны емес, ол жаңа хандықтың символы ретінде салынған болуы мүмкін. Бұрын бұл жерде VIII-IX ғасырларға жататын үлкен көне қорым болған деген де дерек бар. Кейбір аңыздарда осы жерде кейіннен қазақ хандарының бірі Ақназар хан жерленгені айтылады.
Алаша хан туралы халық арасында көптеген аңыздар сақталған. Соның бірінде Тұран патшасының алапес болып туған баласы елден аластатылып, кейін сол бала ел билеушісіне айналып, халық оны сырт келбетіне байланысты Алаша хан деп атағаны баяндалады.
Зерттеушілер арасында түрлі пікір бар: кейбірі оны Батыс Түрік қағанатының көсемімен байланыстырады, ал басқалары оны генеологиялық мифтегі алты Алаштың ортақ атасы деп санайды. Тарихи деректер нақты болмағанымен, оның өмір сүрген кезеңі ретінде көбіне XIV-XV ғасырлар аталады.
Алаша хан кесенесі маңында жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде антропологиялық қалдықтар зерттеліп, бет-бейнесін қалпына келтіру жұмыстары жасалған. Бұл деректер оның тұлғасына қатысты әртүрлі ғылыми болжамдардың пайда болуына себеп болды.
Бүгінде Алаша хан кесенесі республикалық маңызы бар тарихи-мәдени ескерткіш ретінде қорғалады және Қазақстанның киелі 100 нысанының тізіміне енгізілген.
Дереккөз: el.kz