«Абай–Шәкәрім» мемориалдық кешені – қазақ халқының ұлы ойшылдары Абай Құнанбайұлы мен Шәкәрім Құдайбердіұлының рухына арналған бірегей сәулет ескерткіші. Кешен Шығыс Қазақстан облысындағы Жидебай өңірінде орналасқан және Қазақстанның ең маңызды рухани-мәдени нысандарының бірі болып саналады.
Кешен Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай 1995 жылы ашылды. Оның құрылысы 1993 жылы басталып, жобасын белгілі сәулетші, халықаралық байқаулардың лауреаты Бек Ибраев бастаған шығармашылық топ әзірледі. Мемориалдың сәулеттік тұжырымдамасы қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымы мен космогониялық көзқарастарына негізделген.
Кешеннің негізгі бөлігін ұзындығы 200 метр, ені 65 метр және биіктігі 5 метр болатын алып платформа құрайды. Ол Абай мен Шәкәрімнің жерленген орындарын біртұтас композицияға біріктіреді. Екі кесененің арақашықтығы 140 метрді құрайды. Платформа қазақ мифологиясындағы әлемнің үш деңгейін бейнелейтін үш сатылы құрылым түрінде жасалған.
Кесенелер мұнара пішінінде салынған. Абай кесенесінің биіктігі 32,5 метр, ал Шәкәрім кесенесінің биіктігі 31,5 метр. Екі нысан бір-бірінен күмбездерінің пішіні мен сәулеттік безендірілуі арқылы ерекшеленеді. Сәулетшінің идеясы бойынша, кең дала төсіндегі қос кесене алыстан қарағанда поэзия теңізінде жүзіп бара жатқан қос желкенді кемені елестетеді.
Кешеннің басты ерекшеліктерінің бірі – жерасты бөлігі. Негізгі портал арқылы кірген адам ұзын өткелмен диаметрі 36 метр болатын амфитеатрға түседі. Оның ортасынан ашық аспан көрінеді. Амфитеатр қабырғаларына ислам дәстүріндегі қасиетті есімдер қашалып жазылған. Ал кесенелердің ішкі безендірілуінде мәрмәр мозаика кеңінен қолданылған.
Мемориал композициясын төрт бұрышта орналасқан арнайы мұнаралар толықтырады. Олар қазақ халқының ата-баба рухына тағзым ету дәстүрін бейнелейді. Бұл жерге адамдар дұға оқып, рухани тыныштық табу мақсатында келеді.
Кешен орналасқан Жидебай өңірі бүгінде қазақ руханиятының қасиетті орталықтарының біріне айналған. Мұнда Абай өмір сүрген тарихи мекендер, ақынның қыстауы және көптеген мәдени нысандар сақталған. Сондықтан Жидебайды халық арасында «әдеби Мекке» деп атайды.
Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы
Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы 1940 жылы 16 қазанда ұлы ақынның туғанына 95 жыл толуына орай Семей қаласында ашылды. Музейдің құрылуына қазақтың көрнекті жазушысы Мұхтар Әуезов бастамашы болды. Алғашқы жылдары музей «Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі» ретінде жұмыс істеді.
1990 жылы музейдің қызмет аясы кеңейіп, мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-музей мәртебесін алды. Абайдың 150 жылдық мерейтойы қарсаңында оның құрамына бірнеше тарихи және мәдени нысандар біріктірілді.
Қазіргі таңда қорық-музей құрамына: Семей қаласындағы Абай музейі, Мұхтар Әуезов музейі, Алаш арыстары музейі, Жидебайдағы Абайдың музей-үйі, Бөрілідегі Мұхтар Әуезовтің әдеби-мемориалдық музейі, Мақаншыдағы Әсет Найманбаев музейі, Көкбайдың мешіт-медресе кешені кіреді.
Қорық-музейдің ғылыми және мәдени маңызы өте зор. Мұнда Абайдың өмірі мен шығармашылығына, қазақ халқының тарихы мен этнографиясына қатысты сирек қолжазбалар, құжаттар, фотосуреттер, өнер туындылары және мемориалдық жәдігерлер сақталған. Қордағы экспонаттардың жалпы саны 20 мыңға жуық.
Музейдің қалыптасуына белгілі абайтанушы ғалым Қайым Мұхамедханов үлкен үлес қосты. Ол Абайдың ақындық мектебін зерттеп, ақын шәкірттерінің мұрасын жинақтады және көптеген тарихи құжаттардың музей қорына енуіне ықпал етті.
Бүгінде «Абай–Шәкәрім» мемориалдық кешені мен Абай музей-қорығы Қазақстанның рухани қазынасын танытатын аса маңызды мәдени орталықтар болып табылады. Бұл нысандар ұлы ойшылдардың мұрасын сақтап, келешек ұрпаққа ұлттық тарих пен әдебиеттің құндылықтарын насихаттап келеді.
Дереккөз: ruh.kz, shqolibrary.kz, kk.wikipedia.org