Орналасқан жері - Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Байқадам ауылынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 10 шақырым.
Қазақ шежіресі мен тарихында Есет есімді екі тұлға болғаны айтылады. Бірі - Тама Есет, екіншісі - Шекті Есет. Осы Шекті Есет Көтібарұлы Батыс Қазақстан өңірінде отарлаушылардың зорлық-зомбылығына қарсы халықты бастап шыққан ұлт-азаттық көтерілістің жетекшісі ретінде белгілі. Оның өмірі мен ерлігі туралы деректер Тауман Төрехановтың «Дала Геркулесі» атты еңбегінде, сондай-ақ Е.Ковалевский, В.Залесский, В.Перовский, В.Григорьев, Н.Игнатьев сияқты зерттеушілердің жазбаларында, Шоқан Уәлиханов пен Михаил Венюков еңбектерінде кездеседі. Бұдан бөлек Ғ. Ахмедовтың «Жем бойында», З. Байдосов пен Т. Төлепбергеновтың «Есет батыр» еңбектерінде де нақты мәліметтер берілген.
Қысқаша тарихы бойынша, Есет Көтібарұлына арналған алғашқы кесене 1890 жылы тұрғызылған. Ол күйдірілген және шикі кірпіштен салынып, төртбұрышты әрі күмбезді етіп жасалған, қабырғалары өрнектелген. Уақыт өте келе табиғи тозу мен түрлі себептерге байланысты бұл алғашқы кесене қирап қалған. Кейін оның орнына 1993 жылы ұлттық стильде жаңа кесене қайта салынды.
Қазіргі кешен құрылымы ерекше: құбылаға қарағанда оң жақта - інісі Дәрібайдың кесенесі, ал сол жақта - Есет Көтібарұлының кесенесі орналасқан. Екі кесененің ортасында биіктігі 16 метрлік шырақ мұнарасы бар. Кешен аумағында құлпытастар да қойылған. Кесененің өлшемі 7х7 метр, биіктігі 8 метр. Мұнарадағы мәрмәр тақтаға сол дәуірдің тарихи тұлғаларының есімдері жазылған.
Аңыз-әңгімелерде Есет Көтібарұлы әулие, көріпкел, қамқор батыр ретінде сипатталады. Халық арасында оның бейітіне келген адам міндетті түрде тоқтап, дұға жасап, құрмет көрсетеді деген сенім бар.
Есет - Дәрібай кесенесі XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси тарихын айқын көрсететін ескерткіш болып саналады. Есет Көтібарұлының өмірі мен көтерілістері қазақ халқының отарлық езгіге қарсы ұйымдасқан күресінің символына айналған. Кесененің төртбұрышты архитектурасы, ұлттық нақыштағы күмбезі мен орталық мұнарасы халықтың батырға деген құрметі мен киелілік түсінігін бейнелейді. Бұл нысан тек тарихи ескерткіш емес, сонымен бірге ұрпақтан ұрпаққа жеткен тарихи жады мен ұлттық мұраны сақтайтын маңызды орын ретінде де бағаланады.
Дереккөз: aktobenasledie.kz