Tanymal qazaqstandyq zertteuşı kartografiidan bastap ızgı niet elşısıne deiıngı täjıribesımen bölısedı

28 Qyrku'i'ek, 2024

Gumilev atyndağy Eurazii ūlttyq universitetı Qazırgı zamanğy zertteuler institutynyñ direktory, saisattanu ğylymdarynyñ doktory, qazaqstandyq zertteuşı Mūhit-Ardager Sydyqnazarov kartografiiğa 20 jylyn arnady. Ejelgı kartalardy jazba derekközderdıñ «patşasy» retınde qasterlei otyryp, ol Qazaqstandağy ğylym men joğary bılımnıñ damuynyñ kıltı dep sanaidy.

Ol The Astana Times gazetıne bergen sūhbatynda Europanyñ ūlttyq jäne koroldık mūrağattaryndağy, kıtaphanalary men mūrajailaryndağy zertteulerı turaly aityp, qazaq memleketınıñ şyğu tegı men köne kartalardyñ jüielenuıne toqtaldy. Sondai-aq ol Qazaqstan Syrtqy ıster ministrlıgı bergen «Izgılık elşısı» atağynyñ özı üşın nenı bıldıretının aitty.

Ol «Qazaqstandağy memlekettılıktıñ üzdıksız tarihy. 16-19 ğasyrlardağy Europa jäne Amerika kartalaryndağy Qazaq memleketı. Atlas» kıtabınıñ avtory, oğan 1562-1879 jyldardağy 130 karta kıredı. Būl kartalar erte qazaq memlekettılıgın körsetıp, qazaq ūltynyñ üzdıksız tarihyn körsetedı.

Onyñ aituynşa, kıtapta europalyq jäne amerikandyq saihatşylar men diplomattardyñ egjei-tegjeilı geografiilyq beinelerı arqyly ertedegı qazaq memleketınıñ ömır süruıne qatysty kez kelgen kümändı ğylymi tūrğydan şeşedı.

Izgı niet elşısı: jaña missiiny qabyldau

Sydyqnazarov – Qazaqstannyñ Izgı niet elşılerınıñ bırı, būl elımızdıñ halyqaralyq bedelın nyğaituğa üles qosqan azamattarğa ministrlık bergen marapat.

«Jaqynda mağan ülken jauapkerşılık pen bedeldı jükteitın Izgı niet elşısı retınde tağaiyndalu qūrmetıne ie boldym. Būl mağan Qazaqstandy halyqaralyq arenada, äsırese öz mamandyğym – ğylymi zertteulerde körsetuge mümkındık beredı», – dedı Sydyqnazarov.

Özınıñ jaña qyzmetınde Sydyqnazarov memlekettıñ negızın qalauşylar Kerei men Jänıbek sūltandar 15 ğasyrdyñ ortasynda ornatqan dästürdı elımızdıñ teñgerımdı syrtqy saisatyn tüsınuge yqpal etudı közdeidı.

«Bügıngı künı Qazaqstan - türlı halyqaralyq mäseleler boiynşa öz ūstanymyn senımdı türde bıldıretın jäne öz dauysy bar tabysty jäne qalyptasqan memleket. Bız negızgı jahandyq oiynşylarmen jäne eldermen qarym-qatynas ornattyq, būl qazaq memlekettılıgınıñ negızı qalanğan sätten bastap qalyptasqan. Bızdı älemdık arenada ärqaşan qūrmettep, moiyndap, baiyppen qabyldadyq», - dep qosty ol.

Ol qazaq memlekettılıgınıñ tarihi mañyzyn därıptep, onyñ mūrasyn el ışınde de, şetelde de nasihattaudyñ özı üşın ğalym ärı patriot retınde ülken mañyzğa ie ekenın atap öttı.

Kartografiiğa ömır boiy arnau

«Men būl jūmysty 2007 jyly Polşada, keiın Germaniida oqyğan kezde bastadym. Bos uaqytymda mūrağattar men kartografiilyq jinaqtardy araladym. Kışkentai europalyq memleketterdıñ egjei-tegjeilı kartografiilyq tarihy bolğanymen, 15 ğasyrdağy geosaisi yqpalynyñ şaryqtau şegıne jetken Qazaq memleketı europalyq zertteulerden mülde joq bolyp körındı. Būl mümkın emes bolyp körındı», - dedı Sydyqnazarov.

Ol aşqan Qazaq memleketınıñ eñ alğaşqy kartasy 1450 jylğa, al qazaqtar turaly eñ alğaşqy eskertpe 1054 jylğy kartadan tabylğan. Sondai-aq 1562 jylğy kartany tauyp zerttedı, onda el özınıñ bastapqy atauy «Kassasii» dep körsetılgen. Kartany ağylşyn saihatşysy, patşaiym Elizaveta I-nıñ Qazaq memleketındegı elşısı Entoni Djenkinson jasağan.

Djenkinson 1557-1572 jyldar aralyğynda Qazaq memleketınde bolyp, negızgı diplomatiilyq qarym-qatynastardy ornatyp, 1561 jyly Londonğa qazaqstandyq missiisymen aiqtaldy. Būl missiiny han Haqnazardyñ jaqyn serıgı Aura Soltana (Aru Sūltan) basqaryp, ony qazaq memleketınıñ ağylşyn saraiyndağy alğaşqy diplomatiilyq ökılı ettı.

«Soltananyñ 15 jyl boiy Qazaqstannyñ Europadağy elşısı qyzmetın atqaruy elımızdıñ sol kezeñdegı tabysyn jäne qazaq bileuşılerınıñ dana syrtqy saisatyn körsetedı», - dedı Sydyqnazarov.

Ol kartografiinyñ tabiğatyn jiı dūrys tüsınbeitının atap öttı.

«Men qazaq memleketınıñ 4000-nan astam kartasyn tauyp, tekserdım, olardy bırtındep akademiilyq diskursqa engızıp jatyrmyn. «Köptegen adamdar kartografiiny tek geografii nemese tarih tūrğysnda ğana qabyldaidy, bıraq ol toponimika, etnologii, europatanu, türkıtanu, lingvistika, ädebiet, dıntanu, gidrologii, äleumettanu, statistika, ūlttyq kiımder jäne tıptı tarih aisyndağy ärtürlı pänderdı qamtidy», - dedı ol.

Onyñ zertteulerınde 11-19 ğasyrlar aralyğynda Europa jäne Amerika kartalarynda beinelengen qazaq memleketınıñ būryn belgısız bolğan bırneşe qalalary aşyldy. Onyñ körnektı jañalyqtarynyñ bırı – 1450 jylğy genuzii kartasyndağy Jänıbek hannyñ alğaşqy portretı.

Europa jäne Amerika kartalarynda qazaq memleketınıñ 250-den astam politonimderı tırkelgen, onyñ ışınde būryn beimälım «Jetı» terminı «qazaq» degendı bıldıredı jäne «Jetı jarğy» nemese qazaq qūqyğymen bailanysty», - dedı ol.

Sydyqnazarov tarihtyñ senımdı közı retınde köne kartalardyñ rölın erekşe atap öttı.

«Saihatşylardyñ şejırelerın nemese äñgımelerın oqyğanda, saihatşy el tarihyn būrmalauy nemese būrmalauy mümkın. Bıraq kartany salğan kezde qosymşa kontinentter nemese teñızder oilap taba almaisyz. Şetel memleketterın, sauda-sattyq pen diplomatiiny tüsınu üşın baiypty köne kartalar jasaldy, būl olardyñ asa mañyzdylyğyna ainaldy», - dedı Sydyqnazarov.

Sondai-aq ol keñestık kezeñde Qazaqstannyñ nemese būrynğy Keñes Odağynyñ basqa elderınıñ köne kartalarynyñ joğary oqu oryndarynda zerttelmegenıne ökınış bıldırdı.

«Täuelsizdiktiñ arqasynda egemendi el azamaty retinde kögildir tölqūjatymdy maqtanyşpen körsete otyryp, är elge saihattauğa mümkindik bergen osy erkindik boldy dep jii aitamyn.

Ol Qazaqstannyñ ärbır köne kartasy ūlttyñ tarihyndağy mañyzdy olqylyqtardyñ ornyn toltyratyn «jeke kuälık» qyzmetın atqarady dep esepteidı.

«Būl kartalar geografii men tarih üşın ğana emes, qazaq tıl bılımı, ädebietı, etnografiisy, halyqaralyq qatynastar üşın de mañyzdy. Olardyñ ışınde dın, tıl, demografii turaly mälımetter jiı kezdesedı», - dedı ol.

Sydyqnazarov 1856 jylğy fransuz koroldık kartasyna sılteme jasap, onda qazaq halqynyñ sany 4,5 mln dep boljamdaidy. Būl Älihan Bökeihanovtyñ 1921 jylğy keñestık ūjymdastyru saldarynan bolğan 1921–1933 jyldardağy aşarşylyqqa deiıngı qazaq halqynyñ sany 7,5 million bolğan degen esebıne säikes keledı. Aşarşylyq, soğystar jäne mäjbürlı qonys audaru saisatynyñ saldarynan halyq sany 2,5 millionğa deiın qysqardy.

«Eger būl oqiğalar bolmağanda, Qazaqstan halqynyñ sany bügınde 85-90 million boluy mümkın edı. Kartografiilyq derekközder bızdıñ tarihymyzdy saqtauğa jäne mädeni jäne saisi bolmysymyzdy tüsınuge kömektesedı», - dedı ol.

Üzdıksız mūra atlasy

Sydyqnazarov «Üzdıksız memlekettılık» kıtabynyñ atauy kezdeisoq tañdalmağanyn tüsındıredı. Ol sabaqtastyq teoriisynda Qazaqstan siiqty el otarlaudy bastan ötkerse de, būl onyñ memlekettılıgıne nūqsan keltırmeitının aitady. Şyn mänınde, elder mūndai kezeñderden küştırek jäne tözımdırek şyğady, adami, ekonomikalyq jäne mädeni resurstaryn tiımdı paidalanady, būl quattyraq körşıles memleketterdıñ otarlauyn tartuy mümkın.

Sydyqnazarov kıtaptyñ Brusselde basyluy mañyzdy ekenın, öitkenı būl qala artyna qazaq memleketınıñ kartalarynyñ bağa jetpes mūrasyn qaldyrğan europalyq kartograftar men ğalymdardyñ simvoly ekenın atap öttı.

«2024 jyly bız tolyq sipattamasy, tehnikalyq sipattamalary jäne tereñ taldauy bar 200 kartany qamtityn ekınşı keñeitılgen basylymdy şyğardyq. Būl basylym el tarihyndağy, onyñ ışınde Qazaq memleketınıñ europalyq jäne amerikalyq kartalaryn qamtityn alğaşqy mamandandyrylğan atlas bolyp, odan da ülken qyzyğuşylyq tudyrdy», - dedı ol.

Sydyqnazarov būl kartalardyñ aşylyp, ğylymi ainalymğa engızıluıne bailanysty būl mälımetterdı qazaq mädenietı men türkı halyqtary turaly tarih oqulyqtary men oqu materialdaryna engızudıñ mañyzy zor dep esepteidı. Ol būl bılımdı ärtürlı platformalar, sonyñ ışınde memlekettık teledidar arqyly taratudy jaqtaidy.

«Bolaşaqqa keler bolsaq, men aldyma maqsat qoidym: ärbır europalyq, amerikandyq jäne taiu şyğystyq üilerde adamdar öz elderınıñ köne kartalaryn maqtanyşpen körsetedı. Qazaq arasynda da osyndai mädeniettı damytqym keledı. Men soñğy üş jylda alğa jyljdym. Dästür boiynşa ärbır qazaq üiınde üş qasiettı zat bar: qamşy, dombyra jäne Qūran. Menıñ oiymşa, būl kartalar da mañyzdy dep sanaluy kerek », - dedı ol.

Sydyqnazarov kartalardyñ ğajaiyp qūdıretıne toqtalyp, akademiilyq eñbekter men monografiilar ärdaiym keñ auditoriiğa jete bermese de, kartalardyñ tabiğaty boiynşa adamdardy tartatynyn atap öttı. Tıptı geografii men tarihtan beihabar balalar da kartadan «Qazaq» nemese «Qazaq patşalyğy» siiqty ataulardy körgende öz elın bırden tanidy.

«Būl kartalar bızdıñ azamattarğa ğana emes, sonymen qatar tarihymyz ben mädenietımızge qyzyğuşylyq tanytatyn halyqaralyq keluşılerge de tüsınık beredı. Olar Qazaqstannyñ bai memlekettılıktıñ tarihy bar ekenın körsetedı, ony tarihtağy eñ ırı kartograftar däleldegen», - dedı ol.

Elımızdıñ bırneşe qalasynda 11-19 ğasyrlardağy qazaq memleketınıñ köne kartalaryn körsetetın galereilar aşyldy. Däl osy kezde osyndai galereilar şetelde, Parij, Baku, Chikago, San-Fransisko siiqty qalalarda aşyldy.

Qazaqstannyñ Polşadağy elşısınıñ qoldauymen qaraşa aiynda Polşa Ğylym akademiisynda tağy bır galerei aşylady.

 

Sūhbattasqan

Aiman Näkıspekova

https://astanatimes.com/

Qazalem audarma