Osydan däl 33 jyl būryn, iğni 1990 jylğy 25 qazanda Qazaq KSR Memlekettık Egemendıgı turaly Deklarasii qabyldanyp, şeteldegı qandas bauyrlardy tarihi otanyna qaitaru jūmystary bastaldy. Būl öz kezegınde köşı qon prosesın zañdastyrudy talap ettı.
Mañyzdy tarihi jäne saisi şeşım qabyldanyp, halyq sanynyñ jäne onyñ tabiği ösuın ūlğaitu, eldegı demografiilyq ahualdy sauyqtyru men etnikalyq qazaqtardy tarihi otanyna qaitaru maqsatynda Qazaq KSR Ministrler Kabinetı 1991 jyly 18 qaraşada «Basqa respublikalyq jäne şetelderden selolyq jerlerde jūmys ısteuge tılek bıldıruşı baiyrğy ūlt adamdaryn Qazaq KSR-ınde qonystandyru tärtıbı men şarttary turaly» Qaulyğa qol qoiyp, qandastardy (ol kezdegı atauy - Baiyrğy ūlt adamdary) tarihi otanyna oraltu prosesı bastaldy.
Ol kezde memleketımızdegı qazaq halqynyñ ülesı 40% boldy. Repatriasii, osy tūrğyda, tituldyq ūlt ökılderınıñ sanyn paiyzben köbeituge, jas respublikanyñ egemendıgın odan ärı nyğaituğa yqpal etuı kerek edı.
Atalğan qūjat keşendı sipatty qamtyp, qandastardyñ qonys audaruyna arnalğan bağytty ıs jüzınde ıske asyruğa bailanysty mäselelerdıñ ūzaq tızbesın qamtydy.
Osy qauly qabyldanğannan keiın basqa da tiıstı normativtık-qūqyqtyq aktıler, tūjyrymdamalar men bağdarlamalar bırınen soñ bırı qabyldana bastady.
Etnikalyq köşı-qon mäselelerın sättı şeşuge yqpal etu maqsatynda arnaiy Agenttık qūryldy. Būl qadam köşı qon mäselesınıñ memleketımız üşın mañyzdy bağyttyñ bırı ekenın körsettı. Atap aitqanda, QR Prezidentınıñ Äkımşılıgı turaly erejenı bekıtu turaly Jarlyğyna säikes Agenttık tıkelei Qazaqstan QR Prezidentıne bağynatyn jäne esep beretın memlekettık organ boldy.
Alğaşqy köş Moñğolii, İran, Päkıstan, Auğanstan, Qytai Halyq Respublikasy, Saud Arabiisy, Täjıkstan, Özbekstan, Resei, Qyrğyzstan syndy elderden bastau aldy. Osy köş barysynda ärtürlı kedergıler men qiyndyqtar (avtokölıktermen, temırjol, äue jäne teñız joldarymen tasymaldau t.b.) bolyp, olardy abyroimen ötkerıp, köş sätımen atqaryldy.
Bıreuge mälım bolsa, bıreuge beimälım, sol jyldary alğaşqy köşı-qon mäselesımen tıkelei ainalysyp, Köşı-qon komitetınde qyzmet atqarğan azamattar - Marat Qonaqbaev, Ğalii Qūsainova , Marat Toqsambaev syndy el azamattary edı. Olar köştıñ basy-qasynda jürıp, talai tarihi oqiğalarğa kuä bolğan. Sol tarihi-qyzyqty oqiğalardyñ bırı, köş bastalar uaqytta İrannan temır jol kölıgımen kele jatqan qandastardyñ bırı poiyz ışınde qyz balany düniege äkelıp, esımın (sırä, kezdeisoq emes bolar) Joldygül qoidy. Köş kezınde būdan da basqa qyzyqty ärı mañyzdy oqiğalar köp ekenıne senımım mol.
Sol jyldardağy mälımet boiynşa QR-nan tysqary jerlerde 4,1 mln. etnikalyq qazaq tūrsa, QR aumağyndağy qazaqtardyñ sany - 8,13 mln., al dünie jüzındegı bükıl qazaqtyñ sany - 12,2 mln. adam boldy. Demek, qazaqtardyñ üşten bırı şet elde tūrdy degen söz.
Al qazır QR Eñbek jäne halyqty äleumettık qorğau ministrlıgınıñ mälımetıne säikes, 1991 jyldan berı elımızge 1 mln 120,7 myñ etnikalyq qazaq oraldy. Solardyñ eñbekke qabılettı jastağy qandastardyñ ışınde bılım deñgeiı boiynşa 15,6% joğary bılımı, 34,4% arnauly orta bılımı, 41,2% jalpy orta bılımı bar.
Eñbek ministrlıgınıñ mälımetınşe, 2023 jyldyñ 1 qazanyna deiın 16 408 etnikalyq qazaq tarihi otanyna oralyp, qandas märtebesıne ie boldy.
Sondai-aq Respublikamyzdyñ är öñırınde qandastarğa arnalğan 3 qandastardy beiımdeu jäne yqpaldastyru ortalyqtary, 6 uaqytşa ornalastyru ortalyqtary bar. Zañnamağa säikes beiımdeu jäne yqpaldastyru qyzmetterın alu maqsatynda qandastar men olardyñ otbasy müşelerınıñ uaqytşa tūruyn qamtamasyz etu Ortalyqtyñ negızgı mındetı bolyp tabylady.
Täuelsızdık alğaly berı şeteldegı qandastarğa degen resmi atau ärtürlı aitylyp keldı. Olar: Baiyrğy ūlt adamdary (1991 jyldan bastap 2007 jylğa deiın), Oralman (2007 jyldan bastap 2020 jyldğa deiın), Qandas (2020 jyldan bastap qazırgı uaqytqa deiın). Qazır şeteldegı otandastarymyzdy qandas dep atap jürmız. Tıptı bolaşaqta osy bır ataularsyz-aq, bölıp-jarmai tübı bır qazaq dep atalamyz degen ümıt bar.
Qazırgı tañda şeteldegı qandastardy tarihi otanyna repatriasiilau mäselesı būrynğydai belsendı türde jūmys ıstemese de, öz jūmysyn toqtatqan joq.
Biylğy jyldyñ qaraşadağy mälımetıne säikes, QR halyq sany 20 mln. adam, resmi mälımet boiynşa onyñ ışındegı qazaqtar sany 68,5%-dy qūraidy. Būl körsetkışke köşıp kelgen qandastardyñ qosqan ülesı zor.
Beiresmi mälımet boiynşa, älemnıñ 40-qa juyq memleketınde 6-7 mln. juyq qandas tūrady eken. Sol qandastardy tarihi otanyna qaitaru bağytynda memleketımız üşın jūmys ısteu paryz dep tüsınemın. Kem degende olarmen bailanysty üzbei ärdaiym özara tyğyz qarym-qatynasta bolyp, tılı men dılın jäne mädenietın saqtauğa bar üles-jıgerımızdı qosuymyz kerek.
«Är qazaq menıñ jalğyzym» demekşı, osy ūranymyzğa ıs-äreketımız de sai bolsyn desek, memlekettık tūrğyda, bar bağdarlamalardy jaqsarta tüsıp, tağy da jaña jobalardy äzırleu qajet.
Suret: aşyq derekközden
Bertysov Nūrlan,
«Otandastar Qory» KeAQ kontent-menedjerı