«Atameken antologiisy» jobasy: Baiyt Qabanūly

12 Qyrku'i'ek, 2020

Şeteldegı qandastarymyzdyñ ädebietı men mädenietın qoldau, aqyn-jazuşylardyñ şyğarmaşylyğyn Atamekenınde keñınen näsihattaluyna mümkındık tudyru maqsatynda «Otandastar Qory» KEAQ-nyñ Şeteldegı otandastardy qoldau departamentınıñ arnaiy jobasy «Şeteldegı qazaq ädebietı» bağdarlamasyn nazarlaryñyzğa ūsynamyz. Şyğarylymnyñ būl sanynda Moñğoliida tūratyn tanymal aqyn, jazuşy audarmaşy - BAİYT QABANŪLY.

Monğolii Bain-Ölgii aimağynyñ Delüün sūmyny Bessala eldı mekenınde düniege kelgen.   «MEN QAZAQPYN» (Öleñder men poemalar) 1997, «NAİZAĞAİLY KÜMIS JAÑBYR» (Öleñder men poemalar) 2002, «ÄTIR İISTI DÜNİE» (Ägımeler) 2002, «Oİ KESTE» (Öleñder men poemalar) 2008, «ARUANA SEZIM» (Öleñder men poemalar) 2009, «DALANYÑ ÄNI» (Öleñder men poemalar) 2009, «BŪRYMBİBI» (Öleñder men poemalar Qazaqstanda) 2010, «AİDAN TÜSKEN  KÖLEÑKE»  (SARNY SÜÜDER) (Qysqa äñgımeler. Monğol tılınde) 2011, «KÖLKÖSIR DÄUREN» (Tañdamaly: Öleñder men poemalar) 2012, «KÖŞPENDI DÜNİE» (Tañdamaly: Öleñder men poemalar) 2012, «KÖKTOLQYN»    (Tañdamaly: Öleñder men poemalar) 2012, «SEZIM TAMŞY» (SERHÜİN SERJİM) (Öleñder. Monğol tılınde) 2013, «QŪLAĞYN BŪRAP QOBYZDYÑ» (Öleñder men poemalar) 2013, «KEM ÖMIR KETIK TAĞDYR» (povest - esse) 2013, «AQ JAUYN» (Öleñder men poemalar bır tomdyğy Qazaqstanda) 2015, «KÖGILDIR ALYS SYBYRY» (Öleñder men poemalar monğol tılınde) 2020, «SARY QAİMAQ SAĞYNYŞ» (Öleñder men poemalar) 2020    qatarly kıtaptar jaryq körgen. Monğolii ädebietınıñ tañdamaly jinağy 108 tomdyğy, qazaq poeziisynyñ antologiisyynyñ «JYR MARJANY» 10 tomdyğy qatarly  köptegen bırıkken jinaqtarğa jyr toptamalary berılgen.

Şyğarmalary orys, qyrğyz, özbek, ağylşyn, frans, korei tılderıne audarylğan. «MONĞOLİI ELINIÑ OZAT ÖNERPAZY»,  «HALYQ DARYNPAZY», «AZATTYQ ORDEN LAURATY», «MONĞOLİI JAZUŞYLAR ŪİYMYNYÑ SYİLYĞY»,  «MONĞOLİI MÄDENİETINIÑ OZAT QYZMETKERI»,  «EÑBEK QYZYL TU» qatarly köptegen, syilyq, ordendermen marapattalğan.


TAU ELI

Taudan biık taudyñ halqy tauğa qarap küledı de
tauğa qarap jylaidy,
Taudai talas aldynda da tauğa qarap jalbarynyp,
taudan järdem sūraidy.
Alauly keş, aq tañda da
tau basynda kezıktırıp Kün, Aidy
Tau basynda taudai bağyn synaidy.

Menıñ halqym taudyñ elı
tau sekıldı ırı bızdıñ sanamyz,
Quanğanda tau sekıldı alqam-salqam
asqaq änge salamyz.
Qaiğy kelse tau sekıldı küñırenıp  kürsınıp,
Renjısek tau sekıldı ün şyğarmai qalamyz,
Al egerde aşulansaq tau sekıldı köşkın atyp
kesek-kesek tas qūlatyp alamyz.

Şabyttansaq dauyl bolyp būrqyraimyz soğamyz,
Tau basynan qūlap aqqan özen bolyp ağamyz.
Kün sekıldı kürkıreimız,
naizağai bop jarqyldaimyz janamyz,
Jaidarlansaq jailau syndy
aşylady qūşağymyz, jağamyz,
Bız baqytty, bailyqty da taudyn ğana tabamyz.

Ösemız be, tau ormany sekıldenıp tauğa qarap ösemız,
Esemız be, tau samaly sekıldenıp esılemız, esemız.
Kesemız be, kesımdı de tau sekıldı kesegımen kesemız,
Keşemız be, taudai qūndy tau sekıldı bylq etpeimız keşemız.
Köşemız be, tau basynan tau basyna köşemız.
Öşemız be, tau qoinyna kıremız de öşemız.

2012-09-28

 

AĞALAR

Ağalar - ai, ağalar - ai
köp-aq edı tılegenım, sūrağanym senderden,
Sender nege jalyqpaisyñ
jelıkpenen jemsauyñdy jemdeuden.
Kün ötkızıp kelesıñder
men deumenen, sen deumen,
Aralasyp körseñderşı
jabyrqağan el jūrtyñdy emdeumen.

Ağalar – ai, ağalyğyñ kerek bop tūr taq bügın,
Özderıñsız qaitıp, qalai estıledı jatqa ünım.
Qol üşıñdı berşı aimai osy bolsyn ağalyğyñ
özgerteiın hat türın,
Tüsıp bara jatyr käzır elıñ, jūrtyñ otqa ınıñ.

Ağalar – ai, ağasyñ ğoi
jalynamyn ūitqy bolşy sūiyqqa,
Sender eger bolmasañdar
kım jamau bop jamalady qiyqqa.
Myna qazaq şarşady ğoi köterseñşı iyqqa,
Jol tauyp ber ınılerıñ tırelıp tūr tūiyqqa.

Ağalar-ai  qamyn oilap ıs etseñşı
qalyñ eldıñ, barşanyñ,
Aqyl tappai qaljyrağan
aş jalañaş ınılerıñ jür artyñda qanşa myñ.
Ailanyp bır art jağyña qarasañşy
oiyñ bolsa miyñ bolsa basyñda,
Ala tañnan men solarğa jalañ aiq
nan tasydym, süt tasydam şarşadym.

Ağalar – ai, men şarşadym
tüsıne almai qaldym sırä
jat mınezın kün aidyñ,
Qoldan keler eştemem joq
bostan bosqa şarq ūramyn, jylaimyn.
Arttan ergen ūl-qyzdaryñ
aty sūlu bolsa dağy zaty qazaq bolmai tūr,
Ne qylamyn aityñdarşy
sender barda kımge baryp,
kımnen kömek sūraimyn,

Ağalar – ai, ınıñ em ğoi
moinyña mınıp ösken keşegı,
Ūğasyñ ba, osy şaqta el jerıñnıñ
mañdaidağy qasıretı bes elı.
Sender söitıp jatyp alsañ
keiıngınıñ ümıt, ünı öşedı ğoi öşedı,
El tağdyryn onda kımder şeşedı.

Ağalar – ai,  bailyq ğana  dep körseñder
myna ömırdıñ bastauyn,
Qalai ğana adaspasyn artyñdağy jas qauym.
Süiseñderşı bauyryñdy,
auylyñdy, ülken üidıñ qara nandy astauyn,
Inılerge süigızseñşı tuğan jerdıñ
ūra jyra, tas tauyn.

Ağalar – ai, sağan qarap ösıp kele
jatyr ūrpaq keiıngı jas tentek kün,
Mänın aityp berseñderşı
keşegı äjem aitatūğyn ertektıñ.
Babalardan özderıñe kelıp jetken
salt pen dästür, äñgıme, añyz, dastandar,
Sendermenen tamam bolyp qala ma dep
zar jyladym, jer teptım.

Ağalar – ai, sendersıñder
el bastaityn altyn aidar bağylan,
Tek sendermen mağynaly
ELTAÑBA men ÄN ŪRAN.
Sender basta ūly köştı, bız ereiık
jük basuğa jaraimyn ğoi, ızdegende tabylam,
Alauyzdyq, baqtalastyq, taqtalastyq
bızge qarai ötpesınşı.  Jalynam,

Mağan tüktıñ qajetı joq
dünienıñ, şen men şekpen, mänsaptyñ,
Sol bır tastai qattylardy jūmsartam dep
än bop, jyr bop qanşa aqtym.
Ağalar – ai, sender bıraq
mal sattyñdar, jan sattyñdar, ar sattyñ,
Keşegı asyl babalardy joqtattyñdar,
sağyndyryp añsattyñ.

Ağalar – ai, bızge qajet bop tūrsyñdar
kelseñderşı, kelıñder,
Öner bolyp örtenıñder,
örken bolyp örkendeñder, öndırıs bop önıñder.
El tuy bop jelbıreñder,
Jer suy bop kölbıreñder,
jeñısker bop jeñıñder,
Ūlttyñ ūran ūly bolyp,
jūrttyñ qyran qūly bolyp
ınılerdıñ asqar taudai ağasy bop ölıñder.
Ağalar - ai, ağalar - ai kelıñder.

2012-08-19

 

ŞETEL   QAZAQTARYNYÑ  ÄNI

Kımsıñ deme jalğannyñ jalqysymyn,
Qūrbanymyn tağdyrdyñ talqysynyñ.
Toz-toz bolyp tarağan az qazaqtyñ,
Bır şetımın, bölıngen jartysymyn.

Bastan talai ötkızdık sağym köştı,
Köşıp jürıp malym men bağym da östı.
Sonda dağy ört qylyp özegımdı,
Zapyran bop tögılgen zarym kestı.

Baqytsyzbyn demeimın körıktımın,
Kısı elınde jürsem de erıktımın.
Baqyttymyn demeimın künnen künge,
Bara jatyr älsırep  berık tılım.
 
Kemşılıktıñ qaiteiın keiıtkenın,
Keleşektıñ oilanyp keiıpterın,
Ata jūrtqa köşımdı būrar edım,
Bes atamnyñ qimaimyn beiıtterın...

Bärın aityp qaiğymnyñ nağylamyn,
Tağdyryma syzylğan bağynamyn.
Sonau alas Arqa bar, ata jūrt bar,
Sağynamyn men sony sağynamyn.

2012.09.28


QAZAQ JIGITTERINE

Beu qazaqtyñ jıgıtterı
Üİ bar bızde, TÖR bar bızde, EL de bar,
TÄUELSIZDIK jäne ERKINDIK, JER de bar
Kök tuyñ bar jelbıregen, mañdaiyñda ter de bar
Ölgen künı tynyş jatar KÖR de bar
Osy qymbat asyldardyñ tüp tūğyry
ana qazaq TIL de bar.
Bailyğyñ bar ülde menen bülde bar.
Aqyl oiyñ, bılım-ğylym, tür de bar
Alla bergen  ŪRPAQ degen kün de bar...

Al nege bız...
Tumai jatyp ölemız
Al nege bız
Bırge tuğan ağaiynğa «töremız»
Al nege bız...
Syrttan kelgen būralqy itke qūl bolyp
Al nege bız...
Tırı jetım sekıldenıp jerge qarai beremız
 
Beu qazaqtyñ jıgıtterı
Aldymyzda babalardyñ salyp ketken
joly da bar, ösietı - sözı bar,
Ülgı tūtar asqar taudai ağalardyñ özı bar.
Uyz sütın ūltqa arnağan analardyñ
ızı de bar, közı bar,
Arttan erıp ağalağan qaryndasyñ, ınıñ de bar
Qisyğyñdy tüzetetın ūly ömırdıñ tezı bar...

Al nege sen
Jetım qyzdai jan-jağyña
jaltañ-jaltañ qaraisyñ
Al nege sen
Bağa jetpes asylyñdy
masyldarğa balaisyñ
Al nege sen
Özıñdı özıñ aimaisyñ sabaisyñ
Al nege sen
Ata-anañnyñ basyn kesken has jauyñnyñ
taban, artyn jalaisyñ.
Qalaisyñ.

Beu qazaqtyñ jıgıtterı
Ai mañdaily aruyñ bar
şattyq syilap ūl-qyzyñdy tabatyn
Ūl-qyzyñ bar
keleşekke tıreu bolyp özegıñdı jaratyn
Arğymağyñ atyñ da bar
alty künge zoryqpaityn şabatyn
Oşağyñ bar mäñgı sönbei janatyn

Al nege bız
Jarty jandy jadylardai
bas kötermei jatamyz
Al nege bız
Ylğai ğana Udy baldai tatamyz
Al nege bız
Qaraközdı qyzymyzğa ie bolmai
qytailarğa qatyn ğyp
Al nege bız
Jas säbidı qoqysqa sap
Jetımderdı şetelderge satamyz
Nege bızdıñ
Qarğys boldy batamyz
Beu qazaqtyñ jıgıtterı aityñdarşy:
Qaşan tañ bop atamyz

2016.07.08
 
DOMBYRAM

Ainalaiyn jan dombyram
tılı edıñ sen tılsızdıñ,
Ünı edıñ sen ünsızdıñ.
Qazaq külse bırge külıp,
al jylasa bırge jylap öksık atqan asylym,
Bügın nege qoljaulyğy bolyp kettıñ mūñsyzdyñ.
Oo dariğa jetkenı me qūnsyz kün.

Jürektegı söndırdık pe jalyndy,
Sen de sarqyp bıtkenıñ be baryñdy.
Senı Qazaq, al Qazaqty dombyra dep tanuşy em,
Bügın nege Qazaq senıñ
ūğa almaityn küige jettı zaryñdy.
O dariğa endı kımge amanat qyp tapsyramyn arymdy.

Ainalaiyn jan domyram jüreksızdıñ
jüregı edıñ zarlağan,
Suğa ketıp bara jatyp talym edıñ qarmağan.
Jüirık edıñ jüz ğasyrğa jalğasqanda
qajymağan talmağan.
Qandy qolğa terısımdı soiğyzğanda tırıdei,
Terı bolyp, aldauym eñ köñılımdı aldağan.
 

 


Babalardan bızge jatken bır mūra edıñ
syrlanbai-aq, boilmai,
Abai da ötken qyzyğyña, qylyğyña toi almai,
Qanşa zarlap, dabyl qağyp jatsañ dağy qaiteiın,
Tas kerender älı jatyr oinbai.
....   Oi Alla-ai

2018.10.03

ORHON DARİIM

Oo, Orhonym tağy keldım
jağaña bır jataiyn dep jailanyp
Tym bolmasa ötkır sözben
ör dūşpandy ataiyn dep sailanyp
Aitşy mağan:
Kelgen saiyn öz ünıñdı özıñ jūtyp
nege ünsız syrğisyñ
Batyrdai bop abaisyzda qolğa tüsıp
ata juağa bara jatqan aidalyp

Orhon darii sen ağasyñ syrğidy ünsız
än ağady qalqyğan
Zapyran bop zar ağady
tağatyñdy sarqyğan.
Arulardyñ eş kırşıksız ary ağady - jarty jan
Babalardyñ qany ağady qasıretten aityp än

Orhon darii sen ūlysyñ
ötkennıñ de ketkennıñ şöl susynyn qandyrğan
Şaldyqqandar sağan kelıp şapan şeşıp
şaban tartqan Şalqūiryğyn şaldyrğan
Men de sendei eş toqtausyz qañğyp jürgen
jalqy qūspyn şyryldap
Şyndyq ızdep ūşa-ūşa qanatymdy taldyrğan.

Orhon darii sen ağasyñ senımenen
syldyr-syldyr syr ağyp
Ūğynğanğa ūsynasyñ on ğasyrdyñ aldyndağy
ot künderdı mūra ğyp
Al men bolsam jalğyz qalğan jan tänıme
serık tappai sağan kelem sel bolyp
Sağan kelsem bır tynyştyq ūilaidy
alpys ekı tamyrymnan ağyl-tegıl jyr ağyp

Orhon darii söitıp solai jüregımdı
osqylaidy ağysyñnyñ kürkürı
Bızden būryn eş toqtausyz
uaqyttyñ köşınıñ de ılgerledı tür türı
Küñırentıp dünienı, kürmep qoiyp külkını
Bızdıñ dağy myna sapar  
ap-asyğys aiqtalar bır künı

Sonda da sen toqtamassyñ  
Ğasyrlardan ğasyrlarğa jelersıñ
Myna baitaq sar dalağa
nıl nūryñdy ötkızerseñ sebersıñ
Jaqsyny da jamandy
bölıp jarmai jebersıñ
On ğasyrdan keiın kelgen ūl qyzdarğa
jyrymdy aityp berersıñ.

Orhon dariim...

2018.12.15

BŪL DALADA:

Qaraqorym ...   
Qan sasidy Orhon sudyñ jağasy
Köz jıbersem şym-şym etıp
jandy jyrtqan tarihtyñ jarasy
KÖK pen JERden küñırenıp Kültegınnıñ nalasy
Köz aldymda kölbıreidı kök türıktıñ dalasy

Būl dalada Oğyzdardyñ basyp ötken ızı jatyr
qany älı keppegen
Qobyzdardyñ qyl ışegı älı jylap yzyñdaidy
sony estuge köp kelem
Myna jerdıñ tastary da
audarylyp töñkerılıp söileidı
Qairan jūrtym, qalyñ elım
qanyñ bar ma tökpegen

Är zamannyñ teñ bolady sardary men saiqaly
Sūm uaqyt jaqsyny da jamandy da
aiyrmasyz jaipady
Sodan şyğar Qaraqorym dalasynyñ
jelı edeiın yzyñdap
Kültegınnıñ azaly änın älı künge aitady

Būl dalada bıreu şattyq änın aityp,
bıreu öksıp qaiğy alğan,
Babalardyñ küşı menen
jaularynyñ ailasy da sai bolğan.
Būl dalada şapsa eger jau oljalap,
ysqyrsa eger jel aidağan jelkelep
Ai mañdaily aru öksıp,  arqyrağan arğymaqtar
jau aldynda aidalğan

Būl dalağa jau kırmegen bolsa dağy
qarauylsyz qamalsyz
Babalarym mal ösırgen, jan ösırgen alañsyz
Endı bügın Saq, Ğūndardyñ
jebesınıñ jel ysqyrğan dauysy
Emıs-emıs qūlağymdy şuyldatyp
qanjar sabyn qystyrady amalsyz

Būl dalada qandar aqqan keñırdekten tūmsyqtan,
Küişı qazaq sol tögılgen qannyñ qūnyn
äuen etıp syñsytqan.
Būl dalada hannyñ sūlu jas qatyny
asyl torğyn köilegın
Jylqy baqqan qūlğa arnap iyğynan susytqan


Būl dalada boldy talai uaqyttyñ talğamy
Erlıktıñ de eldıktıñ de söndı şyraq şamdary
Oo qairan el sen dep jylap
jatyr myna alyp taudyñ zañğary
Oo mūñlyğym  qai erıñnıñ bas süiegı
qai jyrada qalmady

Myna dala jer etpedı ne bır batyr, kösemdı
Talai janym talai qanym tösenış bop töseldı
Älı tamam etken joqsyñ ... keseldı
Ei qansoqta sūm uaqyt qaitaryp ber  esemdı

17.12.2018

Joba jetekşısı «Otandastar qory» KEAQ menedjerı - Talapbek Tynysbek