
Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğynyñ Soltüstık Qazaqstan oblystyq filialynyñ jetekşısı Arman Süiındıkov – atamekendı añsap, ükılı ümıtın arqalai kelgen qandastarymyzdyñ bırı. Ol bügınde öñırımızdegı qaraközderdıñ qataryn qalyñdatuğa küş jūmyldyrumen qatar, qazağymyzdyñ ūmyt bola bastağan keibır ūlttyq qūndylyqtaryn qaitadan jañğyrtuğa köñıl bölıp jür. Jaqynda jüregı qazaq dep soqqan azamatpen sūhbattasudyñ sätı tüstı.
– Qazaqstan – özge memleketterde tūratyn otandastaryn köşırıp alyp jatqan älemdegı sanauly elderdıñ bırı. Bügıngı künge deiın tarihi Otanyna bır millionnyñ üstınde qazaq qonys audardy degen derek bar. Özıñız özge memleketten köşıp kelgen qazaqtardyñ bırı retınde būl köştıñ män-mañyzyn aşyp aityp berseñız.
– Atameken – syrtta jürgen är qazaqtyñ eñ basty armany desem, qatelespeimın. Şynynda da, elımız 1992 jyldan berı şekaradan syrt ömır sürıp jatqan bauyrlarymyzdy jappai köşıruge köp küş jūmsap keledı. Osyndai igı ıstıñ nätijesınde ötken otyz jylğa juyq uaqyt qanşama qazaq tuğan elımen qaita qauyşty. Menıñ Kenjaly Süiındıkov degen arğy atam 1930 jyldardağy aştyq kezınde Reseidıñ Tümen öñırın panalauğa mäjbür bolğan. Türlı qiyndyqtardy bastan keşırgen, bır üzım nanğa zäru onyñ özge elge barğan kezderı bolypty. Bıraq atam eñbeksüigıştıgınıñ arqasynda ekı qolğa bır kürek tauyp, tūrmysyn tüzep alğan. Omby memlekettık universitetınde bılım alyp jürgen kezde özımnıñ şyqqan tegım turaly oilai bastadym, Qazaqstannan kelgen studenttermen jaqynyraq aralasuğa talpyndym. Keiın tuğan jerıme oralu jönınde arman paida boldy. 2006 jyly köşuge şeşım qabyldar sät jetkende Qyzyljardy tañdadym. Anam sol jaqta qaldy. Ömırınıñ bıraz jylyn ūstazdyqqa arnağan ol Reseidıñ eñbek sıñırgen mūğalımı degen därejemen zeinetkerlıkke şyqty. Qazaqstanğa attanarda mağan batasyn berıp: “Balam, sen älı jassyñ, tuğan jerde barlyq arman-maqsattaryñdy ıske asyruğa, öz ūltyñmen bırge boluğa mümkındık zor. Nemerelerım de özge eldıñ suyn ışkenşe, öz jerınde ūrpaq örbıtsın”, – dep şyğaryp salğan edı. Söitıp, köpten añsağan ataqonysqa kelıp, üiırımızge qosylyp, üzılgendı jalğap jatqan jaiymyz bar. 15 jylğa juyq uaqyt boiy Qyzyljar öñırınıñ azamattarymen däm-tūzymyz jarasyp, baqytty ğūmyr keşudemız. Kögımızdegı aspanymyzğa, basqan topyrağymyzğa, ışer suymyz ben tatar dämımızge eşkımnıñ talasy joq. Qanymyzğa sıñgen erkındıktı erekşe sezınıp, būl jer özımızdıkı ekenın jan-tänımızben tüisındık. Jergılıktı qazaqtar da özge elden keldıñ dep şettetken joq. Memleket tarapynan da bıraz jeñıldıkter jasaldy. Azamattyq alu, qūjattardy retteu mäselelerın şeşuge bır jyldai uaqyt ketkenımen, tuğan topyraqqa oralu quanyşy barlyq qiyndyqtardy ūmyttyryp jıberdı.
– Mamandyğyñyz tarihşy-etnograf ekenın, köşı-qon mäselesın zerttep jürgenıñızdı estıdım. Qazaq tarihynda būğan deiın bolğan köşter turaly ne aitasyz?
– Qazaq elınıñ tarihyna köz jügırtsek, soñğy tört ğasyrğa juyq uaqytta öz ata jūrtynan bırneşe ret köşuge mäjbür bolğanyn köremız. Onyñ alğaşqysy, tarihta “Aqtaban şūbyryndy, Alqaköl sūlama” dep atalatyn oqiğadan bastau alady. Ekınşısı, bır büiırımızden – orys, ekınşı büiırımızden qoqandyqtar qysqan kezdegı jağdailar. Osy bır qysyltaiñ sätten keiın ata-babamyz öz jerıne qaita oralğanymen, keñ-baitaq ölkenı tügeldei mekendeu qūqyğynan aiyryldy. Tin-Şannyñ mañyn panalady. Qytailar basynda qarsylyq bıldırgenımen, keiın qazaqtarğa qystau, jailauğa jer bölıp berdı. Bıraq eşteñeden küdıgı joq qarapaiym halyq basynda Qytaidyñ būl saisatynyñ tereñ syryn tüsıne qoiğan joq. Jylytau men Pekinde ökılderın qabyldap, syi-siipat körsetıp, “köşıp kelgen jerınen kerı jöneltpegenıne riza bolyp otyra berdı. Al, negızınde, qytaidyñ jymysqy saisaty osydan keiın bastaldy. 1864 jyly oida-joqta Resei men Qytai arasynda “Batys soltüstık şekarany tekserıp otyru şarttarynyñ belgılerı” dep atalatyn şartqa qol qoiyldy. Onda: “Būdan bylai şarualar qonystanğan jerler ekı eldıñ qaisysyna belgılengen bolsa, būl aumaq sol memlekettıñ qaramağyna ötedı” dep şort kestı. Jobany jasau kezınde eşkımnıñ jergılıktı halyqtan pıkır sūramağany aitpasa da tüsınıktı. Öitkenı, būl ıstıñ bärı jasyryn türde jürgızıldı. Söitıp, qazaq jerı saudağa tüstı.
Aştyq, soğys jyldarynda da qazaqtar Reseige, Qytaiğa odan ärı ornalasqan elderge qonys audaruğa mäjbür boldy. Saldarynan bırte-bırte sanymyz kemıp, älemge tarydai şaşyrap kettık. Bügınde bır Resei elınıñ özınde bır millionğa juyq qazaq tūrady. Irgedegı Qorğanda – 12, Tümende – 30 jäne Omby oblysynda 100 myñ qandasymyz ömır sürude. Būdan basqa türlı ömırlık jağdailarğa bailanysty öz erkımen qonys audarğan otbasylar qanşama?
– Arman Masūğūtūly, düniejüzı qazaqtary qauymdastyğy köşı-qon mäselesınde, jalpy älemdegı qazaqtarmen bailanys ornatuda bırşama ıster tyndyryp jatqanyn bılemız. Bıraq bärın bırden köşırıp alyp jatqan joqpyz. Sondyqtan şette qalğan qandastarymyz öz ana tılınen, ūlttyq qūndylyqtarynan ajyrap qalmauy üşın nendei şaralar atqaryluda?
– Ökınışke qarai, şetelde tūratyn jastardyñ bırazy qazaq tılın mülde ūmytty deuge bolady. Solardyñ bırı – men edım. Qazaqstanğa köşıp kelgenge deiın qazaqşa müldem söilegen emespın. Qūdaiğa şükır, qazır tılım qaita syndy. Jat jūrtta jürgen bauyrlardy tıldı bılmeidı ekensıñ dep kınälau da artyq. Öitkenı, köp elder özderınıñ memlekettık tılderıne basymdyq beredı. Qauymdastyq osy jaitty eskerıp, qazaq synyptaryn aşuğa, ana tılımızdegı ädebietterdı taratuğa, üiırmeler aşuğa köñıl bölıp otyr. Būdan basqa ūlttyq merekelerde şeteldık qazaqtardyñ basyn qosuğa tyrysyp, türlı şaralar ötkızemız.
Syrtta jürgender ğana emes, öñırımızge qonys audarğandarğa da qoldau körsetemız. Qandastarymyzğa qūjat resımdeu, azamattyq alu jäne biznes aşu ısınde kömek beruge talpynamyz. Tuğan jerge kelıp, aiğynan nyq tūryp ketken käsıpkerler de bar. Özbekstannan köşıp kelgen Jañabai Pırmanov degen azamatty köpke ülgı qylyp aituğa bolady. Bügınde ol mal şaruaşylyğymen ainalysuda. Öz ısın aşyp, el ekonomikasyna paidasyn tigızıp jatqan osyndai azamattardyñ qatary qalyñ. Tūrğynjan Şälen, Almagül Abdolhan, Sälken Sūltanov esımdı qandastarymyz eldı körkeituge atsalysuda. Olar qaiyrymdylyq şaralarynda da ünemı belsendılık tanytady. Karantin kezınde Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğynyñ öñırlık filialy jomart jandardyñ basyn qosyp, qiyn jağdaiğa tap bolğan otbasylarğa materialdyq jäne qarjylai kömek körsettı. Alystan kelgen ağaiyndardyñ otbasylaryna betperdelerdı tegın taratyp, jūmysqa ornalastyru, azyq-tülıkpen qamtamasyz etu mäselelerın şeşuge tyrystyq. Būl ıste şetelden köşıp kelgen biznesmender de belsendılık tanytty.
– Sız syrtta öskenıñızdı aittyñyz. Şeteldegı qazaq pen elımızdegı qazaqtyñ mädenietındegı, tūrmys-saltyndağy aiyrmaşylyq qandai?
– Aiyrmaşylyq jer men köktei. 70 jyl boiy imperiiğa täueldı bolğandyqtan, qazaq halqynyñ bır buyny erkındıktı tolyq sezınbei jetıldı. Būrynğy tarihi oqiğalardyñ özın aitpağan künde keñes ökımetı qarapaiym myltyq öndırudı bırneşe öñırge bölıp tastady. Ūñğysyn bır şette, qarauylyn bır şette, qūndağyn bır şette, oğyn bır şette jasatty. Bırıne-bırın täueldı qylyp qoidy. Al şeteldegı qandastarymyzdyñ köbı erkın östı. Tarihqa da, ädebietke de, änge de jüirık. “Elge el qosylsa – qūt” deidı ğoi qazaq danalyğy. Şetten kelgen bauyrlarymyzben bırge elge ruhani qūndylyqtarymyz da oralyp, ūlttyq mädenietımızdıñ damuynda jaña serpın paida bolğanyn maqtanyşpen aituğa tiıspız. Şūraily tılımız ben bai ädebi mūramyz, dıni senım-nanymymyz, salt-dästürlerımız, ūlttyq qolöner tuyndylarymyzdyñ qataryna soñğy otyz jyldyñ auqymynda jaña qazyna bolyp qosylyp, odan ärı baiyta tüskendei.
– Şette jürgen, älı elge kele qoimağan qazaqtarğa ne aitasyz?
– Bıreuge töreşı bolu oñai. Al özıñe-özıñ synşy bolu odan da mañyzdy. Eñ bastysy, qaida jürsek te, äsırese, jas ūrpaq qazaqtyñ tarihi Otany bıreu-aq, ol – Qazaqstan ekenın ūmytpauğa tiıspız. Özge jerde jürgen zamandastaryma tamyryñdy tarihi Otanyñda jauğa tiıssıñ dep ünemı aityp jüremın. Olar tuğan elımen bailanysyn nyğaityp, ata-saltyn saqtap, ana tılın ūmytpai ösuı qajet dep esepteimın.
– Äñgımeñızge raqmet.
Sūhbattasqan Gülbike KUBENOVA, “Soltústik Qazaqstan”.
Surettı tüsırgen Amangeldı BEKMŪRATOV.
Derekköz: http://www.soltustikkaz.kz/index.php/leumet/11934-atamekenge-oralu-shettegi-r-aza-ty-armany