ATAMEKENGE ORALU – ŞETTEGI ÄR QAZAQTYÑ ARMANY

27 S'ilde, 2020

Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğynyñ Soltüstık Qazaqstan oblystyq filialynyñ jetekşısı Arman Süiındıkov – atamekendı añsap, ükılı ümıtın arqalai kelgen qandastarymyzdyñ bırı. Ol bügınde öñırımızdegı qaraközderdıñ qataryn qalyñdatuğa küş jūmyldyrumen qatar, qazağymyzdyñ ūmyt bola bastağan keibır ūlttyq qūndylyqtaryn qaitadan jañğyrtuğa köñıl bölıp jür. Jaqynda jüregı qazaq dep soqqan azamatpen sūhbattasudyñ sätı tüstı.

– Qazaqstan – özge memleketterde tū­ra­tyn otandastaryn köşırıp aly­p jat­qan älemdegı sanauly elderdıñ bırı. Bü­gıngı künge deiın tarihi Otanyna bır ­millionnyñ üstınde qazaq qonys audar­dy degen derek bar. Özıñız özge memle­ketten köşıp kelgen qazaqtardyñ bırı retınde būl köştıñ män-mañyzyn aşyp aityp berseñız.

– Atameken – syrtta jürgen är qazaqtyñ eñ basty armany desem, qatelespeimın. Şy­nynda da, elımız 1992 jyldan berı şe­ka­ra­dan syrt ömır sürıp jatqan bauyrla­ry­myzdy jappai köşıruge köp küş jūmsap keledı. Osyndai igı ıstıñ nätijesınde ötken otyz jylğa juyq uaqyt qanşama qazaq tu­ğan elımen qaita qauyşty. Menıñ Kenjaly Süiındıkov degen arğy atam 1930 jyldar­dağy aştyq kezınde Reseidıñ Tümen öñırın panalauğa mäjbür bolğan. Türlı qiyndyq­tardy bastan keşırgen, bır üzım nanğa zäru onyñ özge elge barğan kezderı bolypty. Bıraq atam eñbeksüigıştıgınıñ arqasynda ekı qolğa bır kürek tauyp, tūrmysyn tüzep alğan. Omby memlekettık universitetınde bılım alyp jürgen kezde özımnıñ şyqqan tegım turaly oilai bastadym, Qazaqstan­nan kelgen studenttermen jaqynyraq aralasuğa talpyndym. Keiın tuğan jerıme oralu jönınde arman paida boldy. 2006 jyly köşuge şeşım qabyldar sät jetken­de Qyzyljardy tañdadym. Anam sol jaqta qaldy. Ömırınıñ bıraz jylyn ūstazdyqqa arnağan ol Reseidıñ eñbek sıñırgen mūğalımı degen därejemen zeinetkerlıkke şyqty. Qa­zaqstanğa attanarda mağan batasyn be­rıp: “Balam, sen älı jassyñ, tuğan jerde bar­lyq arman-maqsattaryñdy ıske asyru­ğa, öz ūltyñmen bırge boluğa mümkındık zor. Nemerelerım de özge eldıñ suyn ışkenşe, öz jerınde ūrpaq örbıtsın”, – dep şyğaryp salğan edı. Söitıp, köpten añsağan ataqo­nysqa kelıp, üiırımızge qosylyp, üzılgendı jalğap jatqan jaiymyz bar. 15 jylğa juyq uaqyt boiy Qyzyljar öñırınıñ aza­mat­tarymen däm-tūzymyz jarasyp, baqyt­ty ğūmyr keşudemız. Kögımızdegı aspany­myzğa, basqan topyrağymyzğa, ışer suy­myz ben tatar dämımızge eşkımnıñ talasy joq. Qanymyzğa sıñgen erkındıktı erekşe se­zınıp, būl jer özımızdıkı ekenın jan-tä­nı­mız­ben tüisındık. Jergılıktı qazaqtar da özge elden keldıñ dep şettetken joq. Memleket tarapynan da bıraz jeñıldıkter jasaldy. Azamattyq alu, qūjattardy retteu mäsele­lerın şeşuge bır jyldai uaqyt ketkenımen, tuğan topyraqqa oralu quanyşy barlyq qiyndyqtardy ūmyttyryp jıberdı.

– Mamandyğyñyz tarihşy-etnograf ekenın, köşı-qon mäselesın zerttep jür­genıñızdı estıdım. Qazaq tarihynda būğan deiın bolğan köşter turaly ne aita­syz?

– Qazaq elınıñ tarihyna köz jügırtsek, soñğy tört ğasyrğa juyq uaqytta öz ata jūr­tynan bırneşe ret köşuge mäjbür bolğa­nyn köremız. Onyñ alğaşqysy, tarihta “Aq­taban şūbyryndy, Alqaköl sūlama” dep atalatyn oqiğadan bastau alady. Ekınşısı, bır büiırımızden – orys, ekınşı büiırımızden qoqandyqtar qysqan kezdegı jağdailar. Osy bır qysyltaiñ sätten keiın ata-baba­myz öz jerıne qaita oralğanymen, keñ-bai­taq ölkenı tügeldei mekendeu qūqyğy­nan aiyryldy. Tin-Şannyñ mañyn pa­na­lady. Qytailar basynda qarsylyq bıl­dırgenımen, keiın qazaqtarğa qystau, jai­lauğa jer bölıp berdı. Bıraq eşteñeden kü­dıgı joq qarapaiym halyq basynda Qytai­dyñ būl saisatynyñ tereñ syryn tüsıne qoiğan joq. Jylytau men Pekinde ökılde­rın qabyldap, syi-siipat körsetıp, “köşıp kelgen jerınen kerı jöneltpegenıne riza bolyp otyra berdı. Al, negızınde, qytaidyñ jymysqy saisaty osydan keiın bastaldy. 1864 jyly oida-joqta Resei men Qytai ara­synda “Batys soltüstık şekarany tek­se­rıp otyru şarttarynyñ belgılerı” dep atalatyn şartqa qol qoiyldy. Onda: “Bū­dan bylai şarualar qonystanğan jerler ekı eldıñ qaisysyna belgılengen bolsa, būl aumaq sol memlekettıñ qaramağyna ötedı” dep şort kestı. Jobany jasau kezınde eşkımnıñ jergılıktı halyqtan pıkır sūrama­ğany aitpasa da tüsınıktı. Öitkenı, būl ıstıñ bärı jasyryn türde jürgızıldı. Söitıp, qa­zaq jerı saudağa tüstı.

Aştyq, soğys jyldarynda da qazaqtar Reseige, Qytaiğa odan ärı ornalasqan el­derge qonys audaruğa mäjbür boldy. Sal­darynan bırte-bırte sanymyz kemıp, älem­ge tarydai şaşyrap kettık. Bügınde bır Re­sei elınıñ özınde bır millionğa juyq qazaq tūrady. Irgedegı Qorğanda – 12, Tümende – 30 jäne Omby oblysynda 100 myñ qan­da­symyz ömır sürude. Būdan basqa türl­ı ömır­lık jağdailarğa bailanysty öz erkımen qonys audarğan otbasylar qanşama?

– Arman Masūğūtūly, düniejüzı qa­zaqtary qauymdastyğy köşı-qon mäse­le­sınde, jalpy älemdegı qazaqtarmen bailanys ornatuda bırşama ıster tyn­dyryp jatqanyn bılemız. Bıraq bärın bırden köşırıp alyp jatqan joqpyz. Sondyqtan şette qalğan qandastary­myz öz ana tılınen, ūlttyq qūndylyqta­ry­nan ajyrap qalmauy üşın nendei şaralar atqaryluda?

– Ökınışke qarai, şetelde tūratyn jas­tardyñ bırazy qazaq tılın mülde ūmyt­ty deuge bolady. Solardyñ bırı – men edım. Qazaqstanğa köşıp kelgenge deiın qazaqşa müldem söilegen emespın. Qūdaiğa şükır, qazır tılım qaita syndy. Jat jūrtta jürgen bauyrlardy tıldı bılmeidı ekensıñ dep kınä­lau da artyq. Öitkenı, köp elder özderınıñ memlekettık tılderıne basymdyq beredı. Qauymdastyq osy jaitty eskerıp, qazaq synyptaryn aşuğa, ana tılımızdegı äde­biet­terdı taratuğa, üiırmeler aşuğa köñıl bölıp otyr. Būdan basqa ūlttyq mereke­lerde şeteldık qazaqtardyñ basyn qosuğa tyrysyp, türlı şaralar ötkızemız.

Syrtta jürgender ğana emes, öñırımızge qonys audarğandarğa da qoldau körsetemız. Qandastarymyzğa qūjat resımdeu, azamat­tyq alu jäne biznes aşu ısınde kömek be­ruge talpynamyz. Tuğan jerge kelıp, aiğy­nan nyq tūryp ketken käsıpkerler de bar. Özbekstannan köşıp kelgen Jañabai Pırmanov degen azamatty köpke ülgı qylyp aituğa bolady. Bügınde ol mal şaruaşy­ly­ğymen ainalysuda. Öz ısın aşyp, el eko­nomikasyna paidasyn tigızıp jatqan osyn­dai azamattardyñ qatary qalyñ. Tūrğyn­jan Şälen, Almagül Abdolhan, Sälken Sūl­tanov esımdı qandastarymyz eldı kör­keituge atsalysuda. Olar qaiyrymdy­lyq şaralarynda da ünemı belsendılık tanyta­dy. Karantin kezınde Düniejüzı qazaqtary qauymdastyğynyñ öñırlık filialy jo­mart jandardyñ basyn qosyp, qiyn jağ­daiğa tap bolğan otbasylarğa mate­rial­dyq jäne qarjylai kömek körsettı. Alys­tan kelgen ağaiyndardyñ otbasylaryna betperdelerdı tegın taratyp, jūmysqa or­nalastyru, azyq-tülıkpen qamtamasyz etu mäselelerın şeşuge tyrystyq. Būl ıste şetelden köşıp kelgen biznesmender de belsendılık tanytty.

– Sız syrtta öskenıñızdı aittyñyz. Şeteldegı qazaq pen elımızdegı qazaqtyñ mädenietındegı, tūrmys-saltyndağy aiyrmaşylyq qandai?

– Aiyrmaşylyq jer men köktei. 70 jyl boiy imperiiğa täueldı bolğandyqtan, qa­zaq halqynyñ bır buyny erkındıktı tolyq sezınbei jetıldı. Būrynğy tarihi oqiğa­lar­dyñ özın aitpağan künde keñes ökımetı qarapaiym myltyq öndırudı bırneşe öñırge bölıp tastady. Ūñğysyn bır şette, qarauy­lyn bır şette, qūndağyn bır şette, oğyn bır şette jasatty. Bırıne-bırın täueldı qylyp qoidy. Al şeteldegı qandastarymyzdyñ köbı erkın östı. Tarihqa da, ädebietke de, änge de jüirık. “Elge el qosylsa – qūt” dei­dı ğoi qazaq danalyğy. Şetten kelgen ba­uyr­larymyzben bırge elge ruhani qūndy­lyq­tarymyz da oralyp, ūlttyq mädenietı­mızdıñ damuynda jaña serpın paida bolğa­nyn maqtanyşpen aituğa tiıspız. Şūraily tılımız ben bai ädebi mūramyz, dıni senım-nanymymyz, salt-dästürlerımız, ūlttyq qolöner tuyndylarymyzdyñ qataryna soñ­ğy otyz jyldyñ auqymynda jaña­ qazy­na bolyp qosylyp, odan ärı baiyta tüs­kendei.

– Şette jürgen, älı elge kele qoi­mağan qazaqtarğa ne aitasyz?

– Bıreuge töreşı bolu oñai. Al özıñe-özıñ synşy bolu odan da mañyzdy. Eñ basty­sy, qaida jürsek te, äsırese, jas ūrpaq qa­zaqtyñ tarihi Otany bıreu-aq, ol – Qazaq­stan ekenın ūmytpauğa tiıspız. Özge jerde jürgen zamandastaryma tamyryñdy tari­hi Otanyñda jauğa tiıssıñ dep ünemı aityp jüremın. Olar tuğan elımen bailanysyn nyğaityp, ata-saltyn saqtap, ana tılın ūmytpai ösuı qajet dep esepteimın.

– Äñgımeñızge raqmet.

Sūhbattasqan Gülbike KUBENOVA, “Soltústik Qazaqstan”.

Surettı tüsırgen Amangeldı BEKMŪRATOV.

Derekköz: http://www.soltustikkaz.kz/index.php/leumet/11934-atamekenge-oralu-shettegi-r-aza-ty-armany