"Sızder bügınde Australii turaly köp derek bılmeisızder. Sebebı bızde rasymen sızderdegıdei bai mädeniet joq. Sızderde şynymen bai mädeniet bar".
Bügınde Instagram jelısındegı köpşılık Prezident orkestrınıñ «Ruh», «Tūran» etno-folklorlyq ansamblınıñ «Er Tūran», HasSak tobynyñ «Amanat» sekıldı ruhty şalqytatyn kompozisiilaryn jiı qoldanady. Keiıngı kezde būl qatarğa «Kazakhstan» tuyndysy qosyldy. Äsırese, ol boks keşterınde bylğary qolğap şeberlerı şarşy alañğa bettep kele jatqan kezde jiı qoiylatyn boldy. Köpşılık būl tuyndyny qazaqstandyq sazgerdıkı dep oilap jürse kerek. Al negızınde ony Australiida tūratyn muzykant ärı kompozitor Mark İston jazğan. Juyrda Almatyğa kelıp, «Almaty» şyğarmasyn jaryqqa şyğarğan Markke habarlasyp, äñgımege tartqan edık.
– Bügınde AQŞ-ta dombyranyñ ünıne elıtıp, Qazaqstanğa arnaiy kelıp, sabaq alyp jürgen amerikalyq muzykanttar jeterlık. Men sızdı däl solar sekıldı bızdıñ dästürlı önerge qyzyqqan amerikalyq bolar desem, Australii tumasy ekensız. Jer şaryndağy eñ kışı materik tūrğyndarynyñ ūlttyq aspabymyzğa osynşalyq qyzyğatynyn bılmeppız.
– Menı amerikalyq dep oiladyñyz ba sonda? (külıp). Men – Australii tumasymyn. Australiinyñ oñtüstık-şyğysynda ornalasqan, serfingı, jağajaiymen tanymal Gold-Kost qalasynda tūramyn. Ūlttyq aspaptaryñyzğa jai ğana qyzyğyp qoimaimyn, qatty qyzyğamyn. Men – muzykantpyn. Es bılgelı muzykamen şūğyldanamyn. Rok, bluz, pank-rok stilındegı muzykamen äuestendım. Al dombyrany qaidan bıldıñ deseñız, bırde bızdegı telearnalardyñ bırınen körsetıletın «Australii dauysy» şouyn közım şaldy. Älemdık formattağy saiys, ondai bağdarlama sızderde de bar şyğar. Sol kezde moñğoliilyq qatysuşynyñ özınıñ töl aspabyn tarta otyryp, körsetken önerıne riza boldym. Osylaişa, moñğoldardyñ muzykasyna «ğaşyq» boldym. Ony zerttep jürgende dombyranyñ ünıne «tap» boldym. Alğaş ony estıgen kezde tañ-tamaşa bolğanym sonşa, «Mynau qaidan şyğyp jatqan äuen?», «Mynau qandai äuen?» dep qaita-qaita tyñdaumen boldym. Dombyranyñ ünı qatty ūnady. Moñğoldardyñ muzykasy älı de ūnaidy, alaida qazaqtardyñ muzykasy äldeqaida äuezdı, sazdy, saryndy. Dombyradan «tögıletın» äsem äuen, adamnyñ tūla boiyn şymyrlatyp, özgeşe küige engızetın qūdıretı menı beijai qaldyrmady. Osylaişa, dombyramen oryndalatyn änderdıñ janküierıne ainaldym. Sosyn 2020 jyly älemdı pandemii jailağan kezde YouTube-tan qazaq muzykasy turaly derekter ızdestıre bastadym.
Sol kezde «Ūlytau», HasSak, «Tūran» sekıldı qazaqstandyq toptardyñ şyğarmaşylyğymen tanystym. Olarğa hat jazyp, idei almastym. «Ūlytaudyñ» dombyraşysy mağan bar aqylyn aityp, köp kömegın tigızdı. Odan bölek, tağy basqa düldül dombyraşylar turaly köp derek bıldım. Sodan soñ Almatyda dombyra şertudı onlain üiretetın mamanmen tanysyp, älemnıñ 20 elınen üirengısı keletındermen bırge odan bırneşe sabaq aldym. Ol sabaqtarda dombyra tartudyñ negızın jete tüsındım. Sodan soñ ärı qarai öz betımen üirenemın dep şeştım. Öitkenı men toppen bırge damudy emes, öz dara jolymdy salyp, jeke bolmysymdy qalyptastyrğym keldı. Eşkımge ūqsağym kelmedı. Türlı stildı janyma serık etıp jürgendıkten, dombyramen özgeşe dünie äzırlep şyğarudy maqsat ettım. Bügınde hitke ainalğan «Kazakhstan» tuyndysynyñ «qūrylymyna» zer salğan Qazaqstandağy köpşılık mağan habarlasyp, «Sen mūny qalai ıstedıñ?» dep sūraidy. Men batystyñ gitara tartu mädenietıne elıktep ösken muzykantpyn. Mende dombyranyñ ünın airyqşa etetın stil bar. Älbette, dombyra tartudy üirenu mağan chellenj boldy. Sebebı men būryn-soñdy mūndai aspapta oinap körmegenmın. Söitıp, 3 jyl būryn alğaşqy dombyramdy satyp aldym. Kün saiyn oinap, qolymdy üiretıp aldym. Tıptı, toqtamai, ūzaq uaqyt şertken kezderım de boldy.
– Al «Kazakhstan» tuyndysynyñ Qazaqstanda köp tyñdalatynyn äleumettık jelıden bıldıñız be?
– İä, ol osy ömırımde qūrastyrğan özge äuendermen salystyrğanda, eñ köp taralğan şyğarma sol boldy. Instagram jelısındegı keñınen qoldanylyp jürgenın baiqap, qatty tañğaldym. Sebebı men olai bolady dep tıptı de oilağam joq. Keiın Qazaqstannan bır bala habarlasyp, ol tuyndymnyñ ūnaitynyn aitty. «Sen ony qaidan estıdıñ?» degen edım, «Qazaqstanda barlyğy osy äuendı tyñdap jür. Äsırese, Instagram-dağy jazbalaryn sol şyğarmamen «süiemeldeidı», – dedı. Sosyn futbol, küres, tennis jarystaryna, tıptı Miss World Kazakhstan syndarynda da jiı qoldanylatynyn aitty. Men basynda senıñkıremei, qaljyñdap tūrğan bolar dep oiladym. Sodan soñ äleumettık jelını aqtaryp şyqsam, rasynda türlı iventte qoiylyp jür eken. Qatty tañyrqadym.
– Bır ai būryn Almatyğa kelıp kettıñız. Al bırneşe kün būryn «Almaty» atty tuyndyñyz jaryqqa şyqty...
– İä, Almatyğa baryp qaittym. Jalpy, Qazaqstandy öz közımmen körgım keldı. Adamdar menıñ muzykamdy ūnatyp, ünemı tyñdaityn bolsa, tyñdarmanym tūratyn ol elge baryp, ol eldıñ qandai el ekenın köruım kerek dep oiladym. Mädenietımen jaqyn tanysqym keldı. Qazaqstanğa būryn-soñdy tabanym timegendıkten, üş künge barğanym jeter dep oiladym. Bärı men oilağannan da köñıldı öttı. Almaty ūnap qaldy. Äsırese, meiırımge toly adamdaryn jaqyn tarttym. Tiısınşe, köp dos taptym. Qalanyñ bıraz körıktı jerın araladym. Köşede bırneşe ret dombyra tarttym. Sol kezde ötıp bara jatqan köpşılık tañğalyp, videoğa tüsırıp, alğysty qarşa boratty. Muzyka adamdy jaqyndastyrady ğoi. Dombyra oryndap tūrğanymda, bärımızdıñ bır tılde söilep tūrğanymyzdy sezındım. Keremet uaqyt ötkızdım. Üş künnen de artyq uaqytqa qaluyma bolatyn edı. Äsırese, Astanada ötetın Düniejüzılık köşpendıler oiynyn qatty körgım kelgentın. Alaida Australiida bırneşe şou men festival ötkızuım kerek boldy. Söitıp, amal joqtyqtan elge qaityp kettım.
– Äleumettık jelıdegı suretterıñızden Qazaqstannyñ Tuy beinelengen jeidenı köp kietınıñızdı baiqadym.
– Ol jeidenı Köktöbedegı jeide satatyn dükennen satyp alğanmyn. Aldynda Qazaqstannyñ Tuy beinelengen, al artynda I’m big in Kazakhstan degen jazu bar. Ol jeidenı qazır Australiida tastamai kiıp jürmın. Mūny körgen köpşılık menı esınen adasqan dep oilaidy (külıp). Al dostarym menı «Qazaqstan patşasy» dep qaljyñdaidy. Sebebı olar menıñ qazaq muzykasyna degen süiıspenşılıgımdı beske bıledı. Ärı men qūr jürmei, australiilyqtarğa Qazaqstandy tanystyryp jürmın. Australiida bırneşe qazaq tūrady. Alaida mūndağy köpşılık, qazaq ūlty, Qazaqstan turaly eşteñe bılmeidı. Sondyqtan özımdı Australiidağy Qazaqstan ambassadory sekıldı sezınemın. Mūnda konsertte, köşede qazaq muzykasyn köp oinaimyn. Almatyda satyp alğan qazaqtyñ dästürlı kiımderın festival bolğanda ünemı kiıp şyğamyn. Rasynda, özımdı Australiidağy Qazaqstannyñ beiresmi ambassadorymyn dep esepteimın (külıp). Joğaryda är singlge video jasaimyn dedım ğoi. Osy joly Almatyğa barğan saparymnan klip äzırlep şyğardym. Almatynyñ äsemdıgın körsetkım kelıp, dronmen tüsırılgen beinelerdıñ bırazyn sūrap aldym. Ony körgen Australiidağylar «Myna jerdıñ ädemısın-ai!» dep tañğaldy. Köp adam qoñyrau şalyp, «Qazaqstan keremet el eken ğoi! Bız de senıñ soñyñnan baratyn sekıldımız», – dep ağynan jaryldy. Osylaişa, kelesı jyly menımen ere barğysy keletınderdıñ qatary artty. Osydan keiın turist agentı bolyp jūmys ısteuım kerek sekıldı (külıp). Basynda köpşılık «Qazaqstanğa ne üşın barğyñ keledı?» deitın. Rasynda, Qazaqstan australiilyqtar baryp demalatyn jer emes. Sol kezde şynymen ne üşın barğym keletının tüsınbeitınmın. Aqyrynda tabanym tigen soñ qaita-qaita barğym keletın orynğa ainaldy. Ärı ädepkıde «Ne üşın?» degender, qazır «Endı tüsınıktı boldy» deitındı şyğardy. Ärı olarğa Qazaqstanğa baruğa keñes berıp, bar bılgenımdı aityp jürmın.

– Dombyra ünın estıgenge deiın Qazaqstan turaly bılerıñız bar ma edı?
– Men Qazaqstan turaly alğaş «Borat» filmınen bıldım. Oğan deiın ondai eldıñ baryn eş estımegenmın. Mağan ol kino tıptı de ūnağan joq. Keiın dombyrağa qyzyğa bastap, internetten Qazaqstan turaly köp derek ızdestırgen şaqta älgı kinonyñ ötırıkke qūrylğanyn añğardym. Ökınıştısı sol, men sekıldı osyndağy köpşılık te ol eldı sol kino arqyly tanyp-bıldı. Australiida dombyrany tanystyryp, «Myna än – Qazaqstandağy muzykanttardyñ şyğarmasy» dep aityp jatsam, bırazy «Borat sipattağan el me?» dep şyğady. Olarğa «Borat – qazaq emes, şetel azamaty ärı ol kino Qazaqstanda tüsırılmegen, senbeñızder» dep, ünemı tüzetıp jüremın. Oiyn özgertu üşın bar bıletınımdı ainyp qalmaimyn. Men üşın būl – qūrmet. Men qazır albom jazyp jatyrmyn. Onyñ ışıne byltyr şyqqan hit tuyndym «Kazakhstan», juyrda jariilanğan «Almaty» şyğarmasyn qostym. Qazır üşınşısın jazyp jatyrmyn. Ol bırneşe aidan soñ jaryq köredı. Qazaqstan turaly tūtas albom şyğarmaqpyn. Qazaqstannyñ 10 qalasyna 10 erekşe tuyndy arnaimyn dep şeştım. Sondyqtan ol qalalarğa qaitsem de baramyn dep belımdı bekem buyp otyrmyn. Sosyn ol saparym turaly video jasap, ony albom ışıne qosatyn bolamyn. Teñdesı joq joba bolatynyna senımım mol. Aitpaqşy, Almatyda Läilä esımdı qobyzşyny jolyqtyrdym. Ekeuımız bırge kollab jasap, bır tuyndy äzırlep şyğarmaq oiymyz bar. Odan bölek, bırneşe qazaq muzykantyn bırlesıp jūmys ısteuge şaqyrdym. Qalai bolatynyn aldağy uaqytta köremız. Läilağa «Eger bärı oidağydai şyqsa, senı Australiiğa şaqyramyn. Menımen bırge festivalder men şoularğa qatysyp, önerıñdı bızdıñ jaqqa paş et» degenmın. Sosyn kelesı jazda men Qazaqstanğa barğanda bırlesıp, konsert ūiymdastyrsaq keremet bolar edı.
– Jaña bır sözıñızde «Dombyra satyp aldym» dep qaldyñyz. Ony Australiiğa tapsyryspen aldyrttyñyz ba sonda, älde?
– İä. Alğaşqy dombyramdy eBay jelısı arqyly onlain satyp aldym. Ol arzan qūral ärı sapasy naşar boldy. Almatyğa barğan sebebımnıñ bırı de sol. Äleumettık jelıde joğary sapadağy dombyra jasaityn bırneşe mamannyñ jūmysyn közım şalyp qaldy. Olar berıp jıbergısı kelgen edı, alaida men özım baryp, satyp alğym keldı. Qolymnan tüspeitın bolğasyn, jaqsy estıletın, sapaly aspap bolğanyn qaladym. Jalpy, men muzykalyq aspapty onlain satyp alğandy ūnatpaimyn. Közımmen körıp, qolymmen ūstauym kerek. Ünın de estuım kerek. Söitıp, Almatyda dombyra dükenıne arnaiy baryp, sapalysyn satyp aldym. Oilağanymnan da asyp tüsetın aspap alğanym üşın baqyttymyn.
– Repertuaryñyzda dombyramen oryndaityn qanşa tuyndy bar?
– «Kök tu» şyğarmasyn oinai alamyn. Qazır estıgennıñ delebesın qozdyratyn «Adai» küiın üirenıp jürmın. Sosyn «Ūlytau» tobynyñ «Two Warriors» tuyndysy qatty ūnaidy. Sony da üirenudı qolğa aldym. Odan bölek, HasSak-tyñ qorjynynan bırneşe tuyndy üirenıp jürmın. Sodan soñ «Tūrannyñ» oryndauyndağy «Dombyra» tuyndysyn tarta alamyn. Olardyñ el ışıne taratqan sol nūsqasy qatty ūnady. Men de solai öz nūsqamdağy tuydyny oilap tabamyn. Äuen jazu – jan qalauym. Men jasöspırım kezımnen berı sahnada jürmın. Alaida mağan bärınen būryn äuen jazğan ūnaidy. Būl önerdıñ qūdıretı bar. Sen bır aspappen jai şyğarma emes, adamdardy özara bailanystyratyn ülken dünie jasap şyğarasyñ. Kez kelgen muzykant i dombyraşy sazger bola almaidy. Saz qūrastyrudyñ özı – biık öner. Senıñ tuyndyñnyñ tyñdarmanğa ūmytylmas äser syilaitynyn oilasañ, tıptı köp şarua atqarğyñ keledı. Kelesı jyly Qazaqstannyñ bıraz qalasyn aralaimyn. Şou jasağym keledı. Oğan deiın albomymdy aiqtauym qajet. Almaty turaly tuyndym şyqty. Endı Astanağa arnap, kompozisii şyğaramyn. Onda tūratyn amerikalyq dosymnan qala turaly derek sūrağanymda Astananyñ jaña, zamanaui qala ekenın basa aitty. Onda dästürlı muzyka jäne hip-hop pen hevi metal stilın aralastyryp, tuyndy şyğarudy maqsat ettım.
Men qazaqtyñ tek muzykasyna emes, mädenietıne de qyzyğamyn. Äsırese, köşpendıler mädenietı, sonyñ ışınde bürkıtpen añ aulau ısı mağan sondai qyzyq. Dombyra turaly zertteuımnıñ soñynda eldıñ tarihy turaly köp oqydym, köp bıldım. Qatty qyzyqtyrğan tūsy osy boldy. Sızder bügınde Australii turaly köp derek bılmeisızder. Sebebı bızde rasymen sızderdegıdei bai mädeniet joq. Sızderde şynymen bai mädeniet bar. Bızdegı mädeniet sonşalyq qyzyq emes. Ekı jüz jyl būryn bırneşe top jinalyp, osynda jan bıtırıp, tūraqtaudy jön körgen. Mūndağy tarih Qazaqstan tarihy sekıldı qyzyq ärı eleñ etetındei emes. Qazaqstannyñ tarihy odan äldeqaida qyzyğyraq. Ärı ah degızetın tūsy köp. Sondai-aq mağan dämı tıl üiıretın ūlttyq tağamdaryñyz qatty ūnaidy. Mūnyñ bärın köru, qyzyqtau – australiilyqtarğa qyzyq. Sondyqtan kelesı jyly bızdıñ materikten Qazaqstanğa saihattaityndar sany artady degen senımdemın.
– Äñgımeñızge rahmet! Iske sät!
Sūhbattasqan
Älii Tıleujanqyzy