«Australiiğa dombyrany tapsyryspen aldyrttym» – Mark İston

09 Qazan, 2024

"Sızder bügınde Australii turaly köp derek bılmeisızder. Sebebı bızde rasymen sızderdegıdei bai mädeniet joq. Sızderde şynymen bai mädeniet bar".

Bügınde Instagram jelısındegı köpşılık Prezident orkestrınıñ «Ruh», «Tūran» etno-folklorlyq ansamblınıñ «Er Tūran», HasSak tobynyñ «Amanat» sekıldı ruhty şalqytatyn kompozisiilaryn jiı qoldanady. Keiıngı kezde būl qatarğa «Kazakhstan» tuyndysy qosyldy. Äsırese, ol boks keşterınde bylğary qolğap şeberlerı şarşy alañğa bettep kele jatqan kezde jiı qoiylatyn boldy. Köpşılık būl tuyndyny qazaqstandyq sazgerdıkı dep oilap jürse kerek. Al negızınde ony Australiida tūratyn muzykant ärı kompozitor Mark İston jazğan. Juyrda Almatyğa kelıp, «Almaty» şyğarmasyn jaryqqa şyğarğan Markke habarlasyp, äñgımege tartqan edık.

– Bügınde AQŞ-ta dombyranyñ ünıne elıtıp, Qazaqstanğa arnaiy kelıp, sabaq alyp jürgen amerikalyq muzykanttar jeterlık. Men sızdı däl solar sekıldı bızdıñ dästürlı önerge qyzyqqan amerikalyq bolar desem, Australii tumasy ekensız. Jer şaryndağy eñ kışı materik tūrğyndarynyñ ūlttyq aspabymyzğa osynşalyq qyzyğatynyn bılmeppız.

– Menı amerikalyq dep oiladyñyz ba sonda? (külıp). Men – Australii tumasymyn. Australiinyñ oñtüstık-şyğysynda ornalasqan, serfingı, jağajaiymen tanymal Gold-Kost qalasynda tūramyn. Ūlttyq aspaptaryñyzğa jai ğana qyzyğyp qoimaimyn, qatty qyzyğamyn. Men – muzykantpyn. Es bılgelı muzykamen şūğyldanamyn. Rok, bluz, pank-rok stilındegı muzykamen äuestendım. Al dombyrany qaidan bıldıñ deseñız, bırde bızdegı telearnalardyñ bırınen körsetıletın «Australii dauysy» şouyn közım şaldy. Älemdık formattağy saiys, ondai bağdarlama sızderde de bar şyğar. Sol kezde moñğoliilyq qatysuşynyñ özınıñ töl aspabyn tarta otyryp, körsetken önerıne riza boldym. Osylaişa, moñğoldardyñ muzykasyna «ğaşyq» boldym. Ony zerttep jürgende dombyranyñ ünıne «tap» boldym. Alğaş ony estıgen kezde tañ-tamaşa bolğanym sonşa, «Mynau qaidan şyğyp jatqan äuen?», «Mynau qandai äuen?» dep qaita-qaita tyñdaumen boldym. Dombyranyñ ünı qatty ūnady. Moñğoldardyñ muzykasy älı de ūnaidy, alaida qazaqtardyñ muzykasy äl­deqaida äuezdı, sazdy, saryndy. Dombyradan «tögıletın» äsem äuen, adamnyñ tūla boiyn şymyrlatyp, özgeşe küige engızetın qūdıretı menı beijai qaldyrmady. Osylaişa, dombyramen oryndalatyn änderdıñ janküierıne ainaldym. Sosyn 2020 jyly älemdı pandemii jailağan kezde YouTube-tan qazaq muzykasy turaly derekter ızdestıre bastadym.

Sol kezde «Ūlytau», HasSak, «Tūran» sekıldı qazaqstandyq toptardyñ şyğarmaşylyğymen tanystym. Olarğa hat jazyp, idei almastym. «Ūlytaudyñ» dombyraşysy mağan bar aqylyn aityp, köp kömegın tigızdı. Odan bölek, tağy basqa düldül dombyraşylar turaly köp derek bıldım. Sodan soñ Almatyda dombyra şertudı onlain üiretetın mamanmen tanysyp, älemnıñ 20 elınen üirengısı keletındermen bırge odan bırneşe sabaq aldym. Ol sabaqtarda dombyra tartudyñ negızın jete tüsındım. Sodan soñ ärı qarai öz betımen üirenemın dep şeştım. Öitkenı men toppen bırge damudy emes, öz dara jolymdy salyp, jeke bolmysymdy qalyptastyrğym keldı. Eşkımge ūqsağym kelmedı. Türlı stildı janyma serık etıp jürgendıkten, dombyramen özgeşe dünie äzırlep şyğarudy maqsat ettım. Bügınde hitke ainalğan «Kazakhstan» tuyndysynyñ «qūrylymyna» zer salğan Qazaqstandağy köpşılık mağan habarlasyp, «Sen mūny qalai ıstedıñ?» dep sūraidy. Men batystyñ gitara tartu mädenietıne elıktep ösken muzykantpyn. Mende dombyranyñ ünın airyqşa etetın stil bar. Älbette, dombyra tartudy üirenu mağan chellenj boldy. Sebebı men būryn-soñdy mūndai aspapta oinap körmegenmın. Söitıp, 3 jyl būryn alğaşqy dombyramdy satyp aldym. Kün saiyn oinap, qolymdy üiretıp aldym. Tıptı, toqtamai, ūzaq uaqyt şertken kezderım de boldy.

– Al «Kazakhstan» tuyndysynyñ Qazaqstanda köp tyñdalatynyn äleumettık jelıden bıldıñız be?

– İä, ol osy ömırımde qūrastyrğan özge äuendermen salystyrğanda, eñ köp taralğan şyğarma sol boldy. Instagram jelısındegı keñınen qoldanylyp jürgenın baiqap, qatty tañğaldym. Sebebı men olai bolady dep tıptı de oilağam joq. Keiın Qazaqstannan bır bala habarlasyp, ol tuyndymnyñ ūnaitynyn aitty. «Sen ony qaidan estıdıñ?» degen edım, «Qazaqstanda barlyğy osy äuendı tyñdap jür. Äsırese, Instagram-dağy jazbalaryn sol şyğarmamen «süiemeldeidı», – dedı. Sosyn futbol, küres, tennis jarys­ta­ryna, tıptı Miss World Kazakhstan syndarynda da jiı qoldanylatynyn aitty. Men basynda senıñkıremei, qaljyñdap tūrğan bolar dep oiladym. Sodan soñ äleumettık jelını aqtaryp şyqsam, rasynda türlı iventte qoiylyp jür eken. Qatty tañyrqadym.

– Bır ai būryn Almatyğa kelıp ket­tıñız. Al bırneşe kün būryn «Almaty» atty tuyndyñyz jaryqqa şyqty...

– İä, Almatyğa baryp qaittym. Jalpy, Qazaqstandy öz közımmen körgım keldı. Adamdar menıñ muzykamdy ūnatyp, ünemı tyñdaityn bolsa, tyñdarmanym tūratyn ol elge baryp, ol eldıñ qandai el ekenın köruım kerek dep oiladym. Mädenietımen jaqyn tanysqym keldı. Qazaqstanğa būryn-soñdy tabanym timegendıkten, üş künge barğanym jeter dep oiladym. Bärı men oilağannan da köñıldı öttı. Almaty ūnap qaldy. Äsırese, meiırımge toly adamdaryn jaqyn tarttym. Tiısınşe, köp dos taptym. Qalanyñ bıraz körıktı jerın araladym. Köşede bırneşe ret dombyra tarttym. Sol kezde ötıp bara jatqan köpşılık tañğalyp, videoğa tüsırıp, alğysty qarşa boratty. Muzyka adamdy jaqyndastyrady ğoi. Dombyra oryndap tūrğanymda, bärımızdıñ bır tılde söilep tūrğanymyzdy sezındım. Keremet uaqyt ötkızdım. Üş künnen de artyq uaqytqa qaluyma bolatyn edı. Äsırese, Astanada ötetın Dünie­jüzılık köşpendıler oiynyn qatty körgım kelgentın. Alaida Australiida bırneşe şou men festival ötkızuım kerek boldy. Söitıp, amal joqtyqtan elge qaityp kettım.

– Äleumettık jelıdegı surette­rıñız­den Qazaqstannyñ Tuy beinelengen jei­denı köp kietınıñızdı baiqadym.

– Ol jeidenı Köktöbedegı jeide satatyn dü­kennen satyp alğanmyn. Aldynda Qazaq­stan­nyñ Tuy beinelengen, al artynda I’m big in Kazakhstan degen jazu bar. Ol jeidenı qazır Australiida tastamai kiıp jürmın. Mūny körgen köpşılık menı esınen adasqan dep oilaidy (külıp). Al dostarym menı «Qa­zaqstan patşasy» dep qaljyñdaidy. Sebebı olar menıñ qazaq muzykasyna degen süiıs­pen­şılıgımdı beske bıledı. Ärı men qūr jürmei, australiilyqtarğa Qazaqstandy tanystyryp jürmın. Australiida bırneşe qazaq tūrady. Alaida mūndağy köpşılık, qazaq ūlty, Qazaqstan turaly eşteñe bılmeidı. Sondyqtan özımdı Australiidağy Qazaqstan ambassadory sekıldı sezınemın. Mūnda konsertte, köşede qazaq muzykasyn köp oinaimyn. Almatyda satyp alğan qa­zaqtyñ dästürlı kiımderın festival bol­ğanda ünemı kiıp şyğamyn. Rasynda, özım­dı Australiidağy Qazaqstannyñ beire­smi ambassadorymyn dep esepteimın (külıp). Jo­ğaryda är singlge video jasaimyn dedım ğoi. Osy joly Almatyğa barğan saparymnan klip äzırlep şyğardym. Almatynyñ äsem­dıgın körsetkım kelıp, dronmen tüsırılgen beinelerdıñ bırazyn sūrap aldym. Ony körgen Australiidağylar «Myna jerdıñ äde­­mısın-ai!» dep tañğaldy. Köp adam qoñy­rau şalyp, «Qazaqstan keremet el eken ğoi! Bız de senıñ soñyñnan baratyn sekıldımız», – dep ağynan jaryldy. Osylaişa, kelesı jyly menımen ere barğysy keletınderdıñ qatary artty. Osydan keiın turist agentı bolyp jū­mys ısteuım kerek sekıldı (külıp). Basynda köpşılık «Qazaqstanğa ne üşın barğyñ ke­ledı?» deitın. Rasynda, Qazaqstan aus­tra­liilyqtar baryp demalatyn jer emes. Sol kezde şynymen ne üşın barğym keletının tüsınbeitınmın. Aqyrynda tabanym tigen soñ qaita-qaita barğym keletın orynğa ai­nal­dy. Ärı ädepkıde «Ne üşın?» degender, qa­zır «Endı tüsınıktı boldy» deitındı şy­ğardy. Ärı olarğa Qazaqstanğa baruğa keñes berıp, bar bılgenımdı aityp jürmın. 

– Dombyra ünın estıgenge deiın Qa­zaq­stan turaly bılerıñız bar ma edı?

– Men Qazaqstan turaly alğaş «Borat» fi­lmınen bıldım. Oğan deiın ondai eldıñ baryn eş estımegenmın. Mağan ol kino tıptı de ūnağan joq. Keiın dombyrağa qyzyğa bastap, internetten Qazaqstan turaly köp de­rek ızdestırgen şaqta älgı kinonyñ ötırık­ke qūrylğanyn añğardym. Ökınıştısı sol, men sekıldı osyndağy köpşılık te ol eldı sol kino arqyly tanyp-bıldı. Australiida dom­byrany tanystyryp, «Myna än – Qazaq­stan­dağy muzykanttardyñ şyğarmasy» dep ai­typ jatsam, bırazy «Borat sipattağan el me?» dep şyğady. Olarğa «Borat – qazaq emes, şet­el azamaty ärı ol kino Qazaqstanda tüsırılmegen, senbeñızder» dep, ünemı tüzetıp jüremın. Oiyn özgertu üşın bar bıletınımdı ai­nyp qalmaimyn. Men üşın būl – qūrmet. Men qazır albom jazyp jatyrmyn. Onyñ ışıne byltyr şyqqan hit tuyndym «Kazakhstan», juyrda jariilanğan «Almaty» şyğarmasyn qostym. Qazır üşınşısın ja­zyp jatyrmyn. Ol bırneşe aidan soñ ja­ryq köredı. Qazaqstan turaly tūtas albom şyğarmaqpyn. Qazaqstannyñ 10 qalasyna 10 erekşe tuyndy arnaimyn dep şeştım. Son­dyqtan ol qalalarğa qaitsem de bara­myn dep belımdı bekem buyp otyr­myn. Sosyn ol saparym tura­ly video jasap, ony albom ışıne qo­satyn bolamyn. Teñdesı joq jo­ba bolatynyna senımım mol. Aitpaqşy, Almatyda Läilä esım­dı qobyzşyny jolyq­tyr­dym. Ekeuımız bırge kol­lab jasap, bır tuyndy äzır­lep şyğarmaq oiymyz bar. Odan bölek, bırneşe qazaq muzykantyn bırlesıp jūmys ısteuge şaqyrdym. Qalai bola­tynyn aldağy uaqytta köre­mız. Läilağa «Eger bärı oida­ğydai şyqsa, senı Austra­lii­ğa şaqyramyn. Menımen bırge festivalder men şoularğa qatysyp, önerıñdı bızdıñ jaqqa paş et» degenmın. Sosyn kelesı jazda men Qazaqstanğa bar­ğan­da bırlesıp, konsert ūiymdastyrsaq kere­met bolar edı. 

– Jaña bır sözıñızde «Dombyra satyp aldym» dep qaldyñyz. Ony Australiiğa tapsyryspen aldyrttyñyz ba sonda, älde?

– İä. Alğaşqy dombyramdy eBay jelısı ar­qyly onlain satyp aldym. Ol arzan qūral ärı sapasy naşar boldy. Almatyğa bar­ğan sebebımnıñ bırı de sol. Äleumettık jelı­de joğary sapadağy dombyra jasaityn bırneşe mamannyñ jūmysyn közım şalyp qaldy. Olar berıp jıbergısı kelgen edı, alai­da men özım baryp, satyp alğym keldı. Qo­lym­nan tüspeitın bolğasyn, jaqsy estıle­tın, sapaly aspap bolğanyn qaladym. Jal­py, men muzykalyq aspapty onlain satyp al­ğandy ūnatpaimyn. Közımmen körıp, qo­lym­men ūstauym kerek. Ünın de estuım kerek. Söitıp, Almatyda dombyra dükenıne arnaiy baryp, sapalysyn satyp aldym. Oilağanym­nan da asyp tüsetın aspap alğanym üşın ba­qyttymyn. 

– Repertuaryñyzda dombyramen oryn­daityn qanşa tuyndy bar?

–  «Kök tu» şyğarmasyn oinai alamyn. Qa­zır estıgennıñ delebesın qozdyratyn «Adai» küiın üirenıp jürmın. Sosyn «Ūly­tau» tobynyñ «Two Warriors» tuyndysy qat­ty ūnaidy. Sony da üirenudı qolğa aldym. Odan bölek, HasSak-tyñ qorjynynan bırneşe tuyn­dy üirenıp jürmın. Sodan soñ «Tūran­nyñ» oryndauyndağy «Dombyra» tuyndysyn tarta alamyn. Olardyñ el ışıne taratqan sol nūsqasy qatty ūnady. Men de solai öz nūs­qamdağy tuydyny oilap tabamyn. Äuen jazu – jan qalauym. Men jasöspırım kezım­nen berı sahnada jürmın. Alaida mağan bä­rı­nen būryn äuen jazğan ūnai­dy. Būl öner­dıñ qūdıretı bar. Sen bır aspap­pen jai şy­ğarma emes, adamdardy özara bailanys­tyra­tyn ülken dünie jasap şyğarasyñ. Kez kel­gen muzykant i dom­byra­şy sazger bola al­maidy. Saz qūrastyrudyñ özı – biık öner. Se­nıñ tuyndyñnyñ tyñdar­man­ğa ūmytyl­mas äser syilaitynyn oila­sañ, tıptı köp şarua atqarğyñ keledı. Kelesı jy­ly Qa­zaq­stannyñ bıraz qalasyn aralai­myn. Şou ja­sağym keledı. Oğan deiın albo­mym­dy aiq­tauym qajet. Almaty turaly tuyn­dym şyq­ty. Endı Astanağa arnap, kom­pozisii şy­ğaramyn. Onda tūratyn ame­ri­kalyq dosymnan qala turaly derek sūra­ğa­nym­da Astananyñ jaña, zamanaui qala eke­nın basa aitty. Onda dästürlı muzyka jä­ne hip-hop pen hevi metal stilın aralas­tyryp, tuyndy şyğarudy maqsat ettım.

Men qazaqtyñ tek muzykasyna emes, mä­de­nietıne de qyzyğamyn. Äsırese, köş­pen­dıler mädenietı, sonyñ ışınde bürkıtpen añ aulau ısı mağan sondai qyzyq. Dombyra turaly zertteuımnıñ soñynda eldıñ tarihy tura­ly köp oqydym, köp bıldım. Qatty qy­zyqtyrğan tūsy osy boldy. Sızder bügınde Aust­ralii turaly köp derek bılmeisızder. Se­bebı bızde rasymen sızderdegıdei bai mäde­niet joq. Sızderde şynymen bai mädeniet bar. Bızdegı mädeniet sonşalyq qyzyq emes. Ekı jüz jyl būryn bırneşe top jinalyp, osyn­da jan bıtırıp, tūraqtaudy jön körgen. Mūn­dağy tarih Qazaqstan tarihy sekıldı qyzyq ärı eleñ etetındei emes. Qazaqstannyñ tari­hy odan äldeqaida qyzyğyraq. Ärı ah degıze­tın tūsy köp. Sondai-aq mağan dämı tıl üiı­re­tın ūlttyq tağamdaryñyz qatty ūnaidy. Mū­nyñ bärın köru, qyzyqtau – australii­lyq­tarğa qyzyq. Sondyqtan kelesı jyly bız­dıñ materikten Qazaqstanğa saihat­tai­tyn­dar sany artady degen senımdemın.

– Äñgımeñızge rahmet! Iske sät!

Sūhbattasqan 

Älii Tıleujanqyzy

turkystan.kz