Abzal DOSYMAN: Qazaq tazysynyñ 3 myñ jyldyq tarihy bar

12 Aqpan, 2025

Biyldan bastap 3 qyrküiek elımızde Tazy men töbet künı retınde resmi bekıtılıp, merekelık künder tızımıne engızıldı. Jetı qazynağa balağan ūşqyr tazy tūqymynyñ joiylyp bara jatqany jönınde mamandar, tazy ösıruşıler dabyl qağyp, mäsele kötergen edı. «Nomad» ūlttyq añşylyq kluby» qoğamdyq qory müşesı Abzal DOSYMANMEN kinologii salasyndağy tüitkıldı mäseleler töñıregınde oi qozğap, sūhbat qūrğan edık.

 

– Tazy – asyl mūra, ūlttyq qūn­dylyq. Tabiğattyñ būl erek­şe jaratylysyna degen halqy­myzdyñ qūrmetı airyqşa. Sızdıñ ynta-yqylasyñyz qalai bastaldy?

– Tazyğa degen qyzyğuşyly­ğym sonau bala kezımnen bastaldy. 7 jasqa deiın kielı Torğai topyrağynyñ şal­ğa­iyndağy Ekı­dıñ auylynda Leker Bai­bosynov degen nağaşy atamnyñ qo­lynda östım. Jetıqyz özenınıñ boiyn jailağan Baisaqal jailauyn­dağy kök­jiegıne köz jetpeitın ūlan-ğaiyr keñ dala, jūparymen janyñdy emdeitın tabiğat – bärı-bärı jürek tükpırınde saqtauly. Dalanyñ darqandyğyn, suynyñ möldırlıgın, adamdarynyñ keñ peiı­lın aitsañşy. Qaimağy būzylmağan qa­zaqy ortanyñ qasietın aityp jetkızu müm­kın emes. Atam qoimen bırge oi bağyp jüretın. Tört tülıgın ösırıp qana qoimai, kütıp-baptap, asyldandyryp otyratyn. Nağyz tüzdıñ adamy edı. Qansonar kelse ūiqydan qalyp, 10-15 tazysyn ertıp alyp dala kezıp ketetın. Añqūmar atamnyñ janynda jürıp men de tazyğa äues boldym. Tazynyñ tazalyğy, bolmysy, tabiğaty erekşe äser ettı. Atamnyñ oiyn adamdai tüsınıp, qas-qabağyn bağyp tūratyn. Denesınde artyq etı joq, sonşalyq sūlu osy bır jaratylystyñ tektılıgı, eptılıgı, ūşqyrlyğy, alğyrlyğy, qaisarlyğy, adaldyğy, tözımdılıgı, aqyldylyğyna qai­ran qaluşy em.

Mağan söz kiesı ekı jaqtan da dary­ğan. Öz atam Nūrahmet Dosymanov – kıtap­tary jaryqqa şyqpasa da kemı üş kıtapqa jetetın öleñ jazğan aqyn adam. Bıraq eşqaşan jazğanyn jaryq­qa şyğaruğa talpynbai öttı. Nağaşy atam tañsärıde örıske ketıp bara jatyp, qoinyna kıta­byn qystyra ketetın. Keşke mal jailap, köñıl jailanğan şaqta belgı sap büktegen betterın aşyp, qaitadan mağan dauystatyp oqytyp, özı közın jūmyp süiınıp otyratyn. Mūhtar Äuezov, Iliis Esenber­lin, Ğabit Müsırepov, Qabdeş Jūmadı­lov, Saiyn Mūratbek, Qalihan Ysqaq, Äkım Tarazi, Äbış Kekılbaev, Tölen ­­Äb­­­­dık syndy qalamgerlerdıñ şyğar­­­ma­­­lary­­­­­men osy­lai tanystym. Äsırese mağan qat­ty äser et­kenı Mūhtar Mağauin­nıñ «Tazy­nyñ­ ölımı» ­hikaity boldy. Laşyn­nyñ tağ­dy­ry tüsıme kıretın. Ädıl­dei älpeş­­tep, Qa­zy­dai qadırın bıletın jandar qai­da qa­zır?.. Sol hikaittağy myna bır jol­dar­ğa üñılgen saiyn köp düniege köz jet­kı­zemın.

«Ämır marqūm, Qazynyñ äkesı, asa myqty añşy bolğan. Onyñ qolynan qyran tazy men qūmai töbet üzılmegen. Qazaq ejelden añşy itterdıñ tūqymyn asyldandyryp kelgen. Solardyñ bırı – Mamai şaldyñ Besqara atty tazysy. Erekşe ırı, jolbarys keiıptes būl it bır jyly jalğyz özı on üş qasqyr alğan. Arqar, tülkı, qoin aulauda aldyna jan salmağan. Mamai şal ony bes qūlyndy biege de aiyrbastamağan. Keiın Besqaranyñ ūrpağy sanalatyn kök tazy da ömırden öttı. Ölerın sezgen it iesı­nen qaşyp, közden tasa bolğan. Mamai neşe kün aza tūtypty desedı. Adam kısı öl­gende öitpes. Şynynda da, Besqaradai bolmağanmen, qyran-aq edı, şırkın. Ondai tarlan tazylar qazır joq. İt baptap, qūs küittep, būlğaqtap jüretın uaqyt qaida».

Būl bügın de özektı mäsele. Tazy­nyñ qany da būzylyp, sany da azaiyp bara jat­qan şaqta köñılge qalai küdık ūila­masyn. Ūlttyq qūndylyğymyz retınde ūlyqtai almai keldık. Osy mäsele köpten berı tolğandyryp 2012 jyly tazy ösıru­­dı qolğa ala bastadym. İesın joq­tap kördı tyrmalap jatyp ölgen sary tazy­nyñ, bügın älem tamsanyp körıp jür­gen Japoniinyñ Hatikosynan qai jerı kem dep oilaisyñ keide. Bızge sol Laşyn da adaldyqtyñ anyq beinesı emes pe?

«Jylatyp bauryn tastyñ da,

Serpıgen tünnıñ tünegın

Qyp-qyzyl künnıñ astynda

Sary tazy baryn bılemın.

«Sen kımsıñ?» – deidı,

sūraidy Ar

Tazynyñ älsız ünımen.

Keudemdı menıñ bır oilar

Şyğady tyrnap tünımen», –

dep jyrlaidy körnektı aqyn Esenğali Rauşanov «Sary tazy» elegiisynda.

 

– Baiqaimyn, körkem äde­biettı de köp oqityn siiqtysyz. Sözdıñ syryna tereñ boilau da ata tärbiesınen alğan önegeñız bolar?

– Öleñ oquğa bala kezımnen qūmar boldym. Mūhtar Şahanov­tyñ öleñde­rın jatqa oqitynmyn. Älı esımde, 5-sy­nyp oqyp jür­ge­nımde Mūhtar ağamyz­dyñ Qyr­ğyzstan elşılıgınen elge oralyp jatqan kezı. Astanada «Elge oralu» degen jyr keşın ötkızdı. Sol keşke anam ertıp aparyp, kezdesu kezınde aqynmen sūhbat bolğanda aparyp beresıñ dep qaltama bır büktelgen hat salyp berdı. Halyq saualdaryn qoi bastağan sätte sah­nağa köterı­lıp, qaltamdağy hatty ūsyndym. Bır kezde aqyn ağa zalğa qarap: «Jañağy oquşy bala ortağa kel­sınşı, menıñ öleñımdı jatqa bıledı eken», dep sahnağa şaqyrdy. Şyğyp, ­mä­nerlep oqyp berdım. Halyqtyñ qo­şe­metı erekşe boldy. Sahnadan tüse ­ber­ge­nımde elge belgılı tūlğalar: Serık Äbdı­­­­­rahmanov, Mūhtar Qūl-Mūhammed, Küläş Şämşidinova syndy ağa-apai­lar qolymdy alyp, aq batasyn berdı.

Mūhtar ağamen sodan keiın öte ja­qyn aralasyp kettım. Qasyna erıp Rasul Ğamzatov, Evgenii Evtuşenko, Şyñğys Ait­matov syndy talai myqtylarmen ta­­­­nystym. Şyñğys ağanyñ: «Älemde ­mä­­­­ner­­­lep oqudyñ 8 türı bar», dep özı oqyp kör­­­setkenı jadymda qalypty. Bügın ­oilap otyr­sam būl da bır tarih eken...

 

– Tazy baptauda är adamnyñ jeke erekşelıkterı bolady ğoi. Būl bağyt­ta ata­ñyzdyñ qandai erekşelıkterı bar edı?

– Atam tazylaryn küşık kezınen qas­qyr terısınıñ üstıne jatqyzyp ösıre­tın. Mūnyñ syryn sūrağanymda, «İısın ala bersın, keiın añğa şyqqanda boiyn ürei bilemeitın bolady», dep otyratyn. Būl da danalyq emes pe? Tamağyn mölşer­men berıp, añğa şyğatyn künderı tañ asyr­ğan attai süiek-sorpamen ğana jeñıl-jelpı qorektendırıp alyp şyğatyn. Añdy ­tazy ğana almaidy, iesı de, onyñ astyn­dağy aty da bırge kırısedı. Atymen qaşqan añnyñ aldyn kesıp, aitaq qosyp bara jatady. Tazylaryna eşqaşan jalğan belgı bermeitın. Bız ötırık aitaqtasaq, ūrsyp tastaityn. «Añ körmei tūryp belgı berme, bır aldanğan tazy kelesıde şyn aitsañ da senbeitın bolady», dep üiretetın.

Atamnyñ jürısıne üirengen tazylar öz jūmysyna kırısıp ketedı. Tazynyñ qanşyğy ölek­şınder öte iısşıl keledı. Olar aldymen ız salyp, arlandary soñy­nan ılesıp otyrady. Tazynyñ aqyldylyğy sol – aldyndağy añnan ailasyn asyra bıluınde. Aldyndağy añdy ūstauğa tek qana ūşqyrlyq azdyq etedı. Odan ailasyn asyrğanda ğana qol jetkızedı. Ytqi jöneletın qoindy, qūiryğyn ekı jaqqa kezek tastap tastaqqa qarai jortatyn tülkını, azuly arlandy aluğa öte eptılık kerek. Sol üşın de men şyrğa tartuğa qarsymyn. Bırınşıden, būl qūr terı­men tazyny aldau, ekınşıden, eşqandai eptılıkke üiretpeidı.

Qalanyñ şetındegı auylda tazy ūs­taityn arnaiy ornym bar. Demalys künderı atqa mınıp, tazymdy ertıp taza auada se­ruendeimın. Añğa şyğamyn. Bıraq myltyq ūstap, oq şyğaruğa qarsymyn. Dalanyñ da öz zañy bar. Añşylyq babalarymyzdan qalğan aqsüiek, bekzada­lyq öner. Ony qorlauğa bolmaidy. Myqty bolsañ tazyñmen, bürkıtıñmen şyq. Qūmai tazy baptap, qolyña qy­ran qūsyñdy qondyr. Mıne, sonda ğana ol añşylyq bolady. «Ettıñ bärı – qazy emes, İttıñ bärı – tazy emes», dep babalary­myz beker aitty deisıñ be?

Atam qazaq bala tärbiesı by­lai tūr­syn,­ jan-januardy üiretude de ozyq bol­­­­­ğan. Añğa kez kelgen atqa mınıp şyğa ber­­meidı. Arnaiy soğan töselgen, jüirık jyl­­­qymen şyğady. Qazaqtyñ bükıl añ­şy­­­­­lyq, saitşylyq önerınıñ qasietı Abai ata­­­myzdyñ «Qansonarda bürkıtşı şy­ğa­­dy añğa» degen bır ğana öleñınıñ öne-bo­iyn­da tūr. Odan asyryp bırdeñe deu qiyn şy­ğar.

 

– Dala zañyn ūstanğan baba­lary­myzdyñ joly, añşylyq dästürı özın­dık bır mektep qoi. Sol mektep üzılıp qalğan joq pa?

– Ssenariiin belgılı jazuşy Talas­bek Äsemqūlov jaz­ğan, rejisser, akter Dosqan Joljaq­synovtyñ «Bırjan sal» kino tuyndysyn körgende qatty äser­lendım. Ūlttyq kinomyzdyñ abyroiyn asyrğan erekşe tuyndy el jüregınen oiyp tūryp oryn aldy. Film sezımıñ­dı selt etkızer, sanağa tereñ oi salar qyzu oqiğamen bastalady. Şeksız appaq qarğa oranğan älemnıñ üstınde Bırjan bastağan bır top sal-serı arlan qas­qyrdyñ soñyna tüsıp, tazylaryn qosyp, qiqulap quyp kele jatady. Erkın dala tösınde asau arğymaqtai kösılgen, beiqam qazaq tırşılıgı. Mizamkök dep atalatyn tabiğattyñ ğajaiyp mezgılı ağa jasqa kelgen Bırjannyñ ışkı düniesımen astasyp jatqandai...

Kenet bır töbenıñ astynan atylğan myltyqtyñ dauysy selt etkızedı. Kök­jaldy jalğyz oq­pen-aq sūlatyp tastağan eken. Qar üstınde qyzyl qanğa batyp, qansyrap jatqan tüz tağysyn körıp, Bırjan eseñgırep tūryp qalady. Bır sūmdyqtyñ kele jat­qanyn jüregı sezgendei şym etedı. Atqan aq patşanyñ äskerlerı eken. «Būl – bızdıñ jol emes» dep kökjaldy almai kerı būrylyp ketıp qalady. Mıne, osy epizodpen-aq rejisser köp dünienı ūqtyryp tūrğandai.

 

– Tazyny nasihattau bağy­tyn­da memlekettık deñ­geide qandai jūmys­tar jür­gızıldı? Tazy turaly äñgımenı neden bastauymyz kerek?

– Jetı qazynanyñ bırı qazaq tazysynyñ 3 myñ jyldyq tarihy bar ekenı bügınde ğylymi negızde däleldenıp otyr. Sän men saltanaty kelısıp, ūlttyq qūn­dy­lyqtarymyzdy ūlyqtai bılgen zamanda qazaq bailary qyz­darynyñ jasauyna tazy qosyp bergenın bılemız. Aştyq jyldary bır tazy bır auyldy asyrap, eldı aman alyp qalğanyn älı eşkım ūmyta qoiğan joq. Syi­ly qonağyna tazy syilau däs­türı üzılmei keledı. Memleket bas­şy­sy­nyñ özı eñ märtebelı meimanda­ryna tazy syilap, jadymyzda jat­qan dästürdı jañğyrtqandai boldy.

Elımızde qazaqy tazy men tö­bettı saq­tau, köbeitu jönınde jüielı jūmystar jürgızıldı. Mem­leket basşysy Qasym-Jomart Toqaev­tyñ tıkelei tapsyrma­sy­men Ükımet pen tiıstı ministrlık­ter­ge osy bağytta naqty mındet­ter jük­teldı. Sonyñ nätije­sınde, arnaiy zañ qa­byl­danyp, qaza­qy it tūqymdaryn qorğau, zert­teu, halyqaralyq deñgeide moiyn­datu jūmystary qolğa alyndy.

Prezident pärmenımen deputattar men Ekologii, geologii jäne tabiği resurstar ministrlıgı, Orman şa­rua­­şylyğy jäne januarlar düniesı ko­mitetı bırlesıp arnaiy zañ jobasyn äzırledı. Būl zañ 2023 jylğy 1 şılde­den  bastap küşıne endı.

«Bız būl asyl tūqymdy itterdı älemge tanytuymyz kerek. Tazy erekşe kütım men qamqorlyqty qajet etedı, sondyq­tan arnaiy zañ qabyldadyq», dedı Memle­ket basşysy.

Qazaq halqy – ejelden dala­nyñ tılı men dılın, jany men syryn tüsıne bıl­gen dara ūlt. Tūrmys-tırşılıgın, sana-sezımın dala zañdylyğymen baila­nys­tyra alğan. Ata-babamyzdyñ bağ­zy däuı­rı at üstınde ötken desek, oiymyzğa eñ äuelı jaugerşılık zamandar oralatyny sözsız. Qas­ter­lı el men qasiettı jerdı naiza­sy­nyñ ūşymen, bılegınıñ küşı­men qorğaştap jürıp ūrpağy­na ūlağat bolarlyq mol qazyna, syrly dünie qaldyryp ketken. Sonyñ bırı – añşylyq öner. Jalpy, añşylyq öner köptegen halyqta bar. Bıraq qazaqtyñ añşylyq önerı añşylyqtyñ sertıne, tabiğattyñ zañdylyğyna sai keledı. Ata-babalarymyzdyñ añşylyqty öner deñgeiınde ūstanyp, tamaşalap ötkenı belgılı. Añdy qarumen emes, qūmai tazymen alu – osy önerdıñ eñ negızgı sertı, erekşelıgı. Qūmai tazylar erteden qūryğyn süiretken ūry men qūiryğyn süiretken börıden mal-jandy aman saqtağan, sonymen qatar saitşylyq ömır­dıñ de sänın keltırgen. Elımız täuel­sızdıgın alğaly otyz jyldan asty, şükır. Ūlttyq erekşelıgımız ben bıregei bolmysymyzdy tanytatyn qanşama jobalar qolğa alyndy. Osy­ğan orai Syrtqy ıster ministrlı­gı­nıñ qoldauymen «Jelden de jüirık tazy» atty halyqaralyq foto­körme­ler Fin­lindii astanasy Hel­sinkide, Türkiinyñ Ystanbūl qala­larynda ūiymdastyryldy. Atalğan ıs-şaralar otandyq, şeteldık BAQ-tarda keñınen jariilanyp, oñ nätijesın berdı.

 

– Juyrda Tazy men Töbet künı bel­gılendı. Aituly künge közqarasyñyz qandai? Būl kün­nıñ män-mañyzyn ­qa­lai arttyra alamyz?

– İä, būdan bylai 3 qyrküiek – Tazy men Töbet künı bolyp be­kıtıldı. Būl şeşımdı Ekologii jäne tabiği resurs­tar ministr­lıgı qabyldady. Mereke­nıñ basty maqsaty – ūlttyq qūndylyq­tar­dy saqtau, qazaqy it tūqymdaryn köbeitu, olardy halyqaralyq deñgeide nasihattau. Mūnyñ astarynda ūlt­tyq kod, baba mūrasy, saiyn dalada tüz tağylarymen betpe-bet keletın nağyz erjürektık, batyldyq, tabandylyq, erlerdıñ erekşelıgı körınetın tälım men tärbie, babadan qalyptasqan tūr­­­mys-tırşılıgımızdıñ, dästür-sal­tymyz­dyñ dañ­­ğyl joly, ūlttyq añşylyq öner­­­dıñ tarihy jatyr.

Tazy men töbettı saqtau men damytu bağytynda bırqatar şarua jüzege asty. Atap aitqanda, 2023 jyly Prezident Q.Toqaev qazaqy it tūqymdaryn saqtau tura­ly arnaiy zañğa qol qoi­dy. Ükımet tazy men töbettıñ gene­ti­kalyq tazalyğyn saq­tauğa, olar­dyñ köbeuın qoldauğa ba­ğyt­­­­talğan ıs-şaralardy ıske asyryp ja­tyr. Byltyr 3 qyrküiekte Halyq­­ara­lyq kino­logiilyq federasii (FCI) qazaqy ta­zy­­ny resmi tanyp, bekıttı. «Qazpatent» qa­zaqy tazynyñ patenttelgenın jariilady.

Aldağy uaqytta tazy men töbettıñ şyğu tarihy turaly därıs­ter, seminarlar ūiym­das­tyrylady. Körmeler aşylyp, halyqaralyq kinologii­­­­lyq jarystar ötedı. Qazaqy itterdı nasi­hattaityn mädeni festivaldar da jos­­­­parlanyp otyr. Būl mereke ūlttyq mū­­ramyzdy saqtaudyñ, halyqaralyq deñgeide därıpteudıñ häm jas ūrpaqqa amanattaudyñ mañyzdy qadamy bolmaq.

– Äñgımeñızge rahmet.

 

Äñgımelesken – Quanyş NŪRDANBEKŪLY,

«Egemen Qazaqstan»