Biyldan bastap 3 qyrküiek elımızde Tazy men töbet künı retınde resmi bekıtılıp, merekelık künder tızımıne engızıldı. Jetı qazynağa balağan ūşqyr tazy tūqymynyñ joiylyp bara jatqany jönınde mamandar, tazy ösıruşıler dabyl qağyp, mäsele kötergen edı. «Nomad» ūlttyq añşylyq kluby» qoğamdyq qory müşesı Abzal DOSYMANMEN kinologii salasyndağy tüitkıldı mäseleler töñıregınde oi qozğap, sūhbat qūrğan edık.
– Tazy – asyl mūra, ūlttyq qūndylyq. Tabiğattyñ būl erekşe jaratylysyna degen halqymyzdyñ qūrmetı airyqşa. Sızdıñ ynta-yqylasyñyz qalai bastaldy?
– Tazyğa degen qyzyğuşylyğym sonau bala kezımnen bastaldy. 7 jasqa deiın kielı Torğai topyrağynyñ şalğaiyndağy Ekıdıñ auylynda Leker Baibosynov degen nağaşy atamnyñ qolynda östım. Jetıqyz özenınıñ boiyn jailağan Baisaqal jailauyndağy kökjiegıne köz jetpeitın ūlan-ğaiyr keñ dala, jūparymen janyñdy emdeitın tabiğat – bärı-bärı jürek tükpırınde saqtauly. Dalanyñ darqandyğyn, suynyñ möldırlıgın, adamdarynyñ keñ peiılın aitsañşy. Qaimağy būzylmağan qazaqy ortanyñ qasietın aityp jetkızu mümkın emes. Atam qoimen bırge oi bağyp jüretın. Tört tülıgın ösırıp qana qoimai, kütıp-baptap, asyldandyryp otyratyn. Nağyz tüzdıñ adamy edı. Qansonar kelse ūiqydan qalyp, 10-15 tazysyn ertıp alyp dala kezıp ketetın. Añqūmar atamnyñ janynda jürıp men de tazyğa äues boldym. Tazynyñ tazalyğy, bolmysy, tabiğaty erekşe äser ettı. Atamnyñ oiyn adamdai tüsınıp, qas-qabağyn bağyp tūratyn. Denesınde artyq etı joq, sonşalyq sūlu osy bır jaratylystyñ tektılıgı, eptılıgı, ūşqyrlyğy, alğyrlyğy, qaisarlyğy, adaldyğy, tözımdılıgı, aqyldylyğyna qairan qaluşy em.
Mağan söz kiesı ekı jaqtan da daryğan. Öz atam Nūrahmet Dosymanov – kıtaptary jaryqqa şyqpasa da kemı üş kıtapqa jetetın öleñ jazğan aqyn adam. Bıraq eşqaşan jazğanyn jaryqqa şyğaruğa talpynbai öttı. Nağaşy atam tañsärıde örıske ketıp bara jatyp, qoinyna kıtabyn qystyra ketetın. Keşke mal jailap, köñıl jailanğan şaqta belgı sap büktegen betterın aşyp, qaitadan mağan dauystatyp oqytyp, özı közın jūmyp süiınıp otyratyn. Mūhtar Äuezov, Iliis Esenberlin, Ğabit Müsırepov, Qabdeş Jūmadılov, Saiyn Mūratbek, Qalihan Ysqaq, Äkım Tarazi, Äbış Kekılbaev, Tölen Äbdık syndy qalamgerlerdıñ şyğarmalarymen osylai tanystym. Äsırese mağan qatty äser etkenı Mūhtar Mağauinnıñ «Tazynyñ ölımı» hikaity boldy. Laşynnyñ tağdyry tüsıme kıretın. Ädıldei älpeştep, Qazydai qadırın bıletın jandar qaida qazır?.. Sol hikaittağy myna bır joldarğa üñılgen saiyn köp düniege köz jetkızemın.
«Ämır marqūm, Qazynyñ äkesı, asa myqty añşy bolğan. Onyñ qolynan qyran tazy men qūmai töbet üzılmegen. Qazaq ejelden añşy itterdıñ tūqymyn asyldandyryp kelgen. Solardyñ bırı – Mamai şaldyñ Besqara atty tazysy. Erekşe ırı, jolbarys keiıptes būl it bır jyly jalğyz özı on üş qasqyr alğan. Arqar, tülkı, qoin aulauda aldyna jan salmağan. Mamai şal ony bes qūlyndy biege de aiyrbastamağan. Keiın Besqaranyñ ūrpağy sanalatyn kök tazy da ömırden öttı. Ölerın sezgen it iesınen qaşyp, közden tasa bolğan. Mamai neşe kün aza tūtypty desedı. Adam kısı ölgende öitpes. Şynynda da, Besqaradai bolmağanmen, qyran-aq edı, şırkın. Ondai tarlan tazylar qazır joq. İt baptap, qūs küittep, būlğaqtap jüretın uaqyt qaida».
Būl bügın de özektı mäsele. Tazynyñ qany da būzylyp, sany da azaiyp bara jatqan şaqta köñılge qalai küdık ūilamasyn. Ūlttyq qūndylyğymyz retınde ūlyqtai almai keldık. Osy mäsele köpten berı tolğandyryp 2012 jyly tazy ösırudı qolğa ala bastadym. İesın joqtap kördı tyrmalap jatyp ölgen sary tazynyñ, bügın älem tamsanyp körıp jürgen Japoniinyñ Hatikosynan qai jerı kem dep oilaisyñ keide. Bızge sol Laşyn da adaldyqtyñ anyq beinesı emes pe?
«Jylatyp bauryn tastyñ da,
Serpıgen tünnıñ tünegın
Qyp-qyzyl künnıñ astynda
Sary tazy baryn bılemın.
«Sen kımsıñ?» – deidı,
sūraidy Ar
Tazynyñ älsız ünımen.
Keudemdı menıñ bır oilar
Şyğady tyrnap tünımen», –
dep jyrlaidy körnektı aqyn Esenğali Rauşanov «Sary tazy» elegiisynda.
– Baiqaimyn, körkem ädebiettı de köp oqityn siiqtysyz. Sözdıñ syryna tereñ boilau da ata tärbiesınen alğan önegeñız bolar?
– Öleñ oquğa bala kezımnen qūmar boldym. Mūhtar Şahanovtyñ öleñderın jatqa oqitynmyn. Älı esımde, 5-synyp oqyp jürgenımde Mūhtar ağamyzdyñ Qyrğyzstan elşılıgınen elge oralyp jatqan kezı. Astanada «Elge oralu» degen jyr keşın ötkızdı. Sol keşke anam ertıp aparyp, kezdesu kezınde aqynmen sūhbat bolğanda aparyp beresıñ dep qaltama bır büktelgen hat salyp berdı. Halyq saualdaryn qoi bastağan sätte sahnağa köterılıp, qaltamdağy hatty ūsyndym. Bır kezde aqyn ağa zalğa qarap: «Jañağy oquşy bala ortağa kelsınşı, menıñ öleñımdı jatqa bıledı eken», dep sahnağa şaqyrdy. Şyğyp, mänerlep oqyp berdım. Halyqtyñ qoşemetı erekşe boldy. Sahnadan tüse bergenımde elge belgılı tūlğalar: Serık Äbdırahmanov, Mūhtar Qūl-Mūhammed, Küläş Şämşidinova syndy ağa-apailar qolymdy alyp, aq batasyn berdı.
Mūhtar ağamen sodan keiın öte jaqyn aralasyp kettım. Qasyna erıp Rasul Ğamzatov, Evgenii Evtuşenko, Şyñğys Aitmatov syndy talai myqtylarmen tanystym. Şyñğys ağanyñ: «Älemde mänerlep oqudyñ 8 türı bar», dep özı oqyp körsetkenı jadymda qalypty. Bügın oilap otyrsam būl da bır tarih eken...
– Tazy baptauda är adamnyñ jeke erekşelıkterı bolady ğoi. Būl bağytta atañyzdyñ qandai erekşelıkterı bar edı?
– Atam tazylaryn küşık kezınen qasqyr terısınıñ üstıne jatqyzyp ösıretın. Mūnyñ syryn sūrağanymda, «İısın ala bersın, keiın añğa şyqqanda boiyn ürei bilemeitın bolady», dep otyratyn. Būl da danalyq emes pe? Tamağyn mölşermen berıp, añğa şyğatyn künderı tañ asyrğan attai süiek-sorpamen ğana jeñıl-jelpı qorektendırıp alyp şyğatyn. Añdy tazy ğana almaidy, iesı de, onyñ astyndağy aty da bırge kırısedı. Atymen qaşqan añnyñ aldyn kesıp, aitaq qosyp bara jatady. Tazylaryna eşqaşan jalğan belgı bermeitın. Bız ötırık aitaqtasaq, ūrsyp tastaityn. «Añ körmei tūryp belgı berme, bır aldanğan tazy kelesıde şyn aitsañ da senbeitın bolady», dep üiretetın.
Atamnyñ jürısıne üirengen tazylar öz jūmysyna kırısıp ketedı. Tazynyñ qanşyğy ölekşınder öte iısşıl keledı. Olar aldymen ız salyp, arlandary soñynan ılesıp otyrady. Tazynyñ aqyldylyğy sol – aldyndağy añnan ailasyn asyra bıluınde. Aldyndağy añdy ūstauğa tek qana ūşqyrlyq azdyq etedı. Odan ailasyn asyrğanda ğana qol jetkızedı. Ytqi jöneletın qoindy, qūiryğyn ekı jaqqa kezek tastap tastaqqa qarai jortatyn tülkını, azuly arlandy aluğa öte eptılık kerek. Sol üşın de men şyrğa tartuğa qarsymyn. Bırınşıden, būl qūr terımen tazyny aldau, ekınşıden, eşqandai eptılıkke üiretpeidı.
Qalanyñ şetındegı auylda tazy ūstaityn arnaiy ornym bar. Demalys künderı atqa mınıp, tazymdy ertıp taza auada seruendeimın. Añğa şyğamyn. Bıraq myltyq ūstap, oq şyğaruğa qarsymyn. Dalanyñ da öz zañy bar. Añşylyq babalarymyzdan qalğan aqsüiek, bekzadalyq öner. Ony qorlauğa bolmaidy. Myqty bolsañ tazyñmen, bürkıtıñmen şyq. Qūmai tazy baptap, qolyña qyran qūsyñdy qondyr. Mıne, sonda ğana ol añşylyq bolady. «Ettıñ bärı – qazy emes, İttıñ bärı – tazy emes», dep babalarymyz beker aitty deisıñ be?
Atam qazaq bala tärbiesı bylai tūrsyn, jan-januardy üiretude de ozyq bolğan. Añğa kez kelgen atqa mınıp şyğa bermeidı. Arnaiy soğan töselgen, jüirık jylqymen şyğady. Qazaqtyñ bükıl añşylyq, saitşylyq önerınıñ qasietı Abai atamyzdyñ «Qansonarda bürkıtşı şyğady añğa» degen bır ğana öleñınıñ öne-boiynda tūr. Odan asyryp bırdeñe deu qiyn şyğar.
– Dala zañyn ūstanğan babalarymyzdyñ joly, añşylyq dästürı özındık bır mektep qoi. Sol mektep üzılıp qalğan joq pa?
– Ssenariiin belgılı jazuşy Talasbek Äsemqūlov jazğan, rejisser, akter Dosqan Joljaqsynovtyñ «Bırjan sal» kino tuyndysyn körgende qatty äserlendım. Ūlttyq kinomyzdyñ abyroiyn asyrğan erekşe tuyndy el jüregınen oiyp tūryp oryn aldy. Film sezımıñdı selt etkızer, sanağa tereñ oi salar qyzu oqiğamen bastalady. Şeksız appaq qarğa oranğan älemnıñ üstınde Bırjan bastağan bır top sal-serı arlan qasqyrdyñ soñyna tüsıp, tazylaryn qosyp, qiqulap quyp kele jatady. Erkın dala tösınde asau arğymaqtai kösılgen, beiqam qazaq tırşılıgı. Mizamkök dep atalatyn tabiğattyñ ğajaiyp mezgılı ağa jasqa kelgen Bırjannyñ ışkı düniesımen astasyp jatqandai...
Kenet bır töbenıñ astynan atylğan myltyqtyñ dauysy selt etkızedı. Kökjaldy jalğyz oqpen-aq sūlatyp tastağan eken. Qar üstınde qyzyl qanğa batyp, qansyrap jatqan tüz tağysyn körıp, Bırjan eseñgırep tūryp qalady. Bır sūmdyqtyñ kele jatqanyn jüregı sezgendei şym etedı. Atqan aq patşanyñ äskerlerı eken. «Būl – bızdıñ jol emes» dep kökjaldy almai kerı būrylyp ketıp qalady. Mıne, osy epizodpen-aq rejisser köp dünienı ūqtyryp tūrğandai.
– Tazyny nasihattau bağytynda memlekettık deñgeide qandai jūmystar jürgızıldı? Tazy turaly äñgımenı neden bastauymyz kerek?
– Jetı qazynanyñ bırı qazaq tazysynyñ 3 myñ jyldyq tarihy bar ekenı bügınde ğylymi negızde däleldenıp otyr. Sän men saltanaty kelısıp, ūlttyq qūndylyqtarymyzdy ūlyqtai bılgen zamanda qazaq bailary qyzdarynyñ jasauyna tazy qosyp bergenın bılemız. Aştyq jyldary bır tazy bır auyldy asyrap, eldı aman alyp qalğanyn älı eşkım ūmyta qoiğan joq. Syily qonağyna tazy syilau dästürı üzılmei keledı. Memleket basşysynyñ özı eñ märtebelı meimandaryna tazy syilap, jadymyzda jatqan dästürdı jañğyrtqandai boldy.
Elımızde qazaqy tazy men töbettı saqtau, köbeitu jönınde jüielı jūmystar jürgızıldı. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyñ tıkelei tapsyrmasymen Ükımet pen tiıstı ministrlıkterge osy bağytta naqty mındetter jükteldı. Sonyñ nätijesınde, arnaiy zañ qabyldanyp, qazaqy it tūqymdaryn qorğau, zertteu, halyqaralyq deñgeide moiyndatu jūmystary qolğa alyndy.
Prezident pärmenımen deputattar men Ekologii, geologii jäne tabiği resurstar ministrlıgı, Orman şaruaşylyğy jäne januarlar düniesı komitetı bırlesıp arnaiy zañ jobasyn äzırledı. Būl zañ 2023 jylğy 1 şıldeden bastap küşıne endı.
«Bız būl asyl tūqymdy itterdı älemge tanytuymyz kerek. Tazy erekşe kütım men qamqorlyqty qajet etedı, sondyqtan arnaiy zañ qabyldadyq», dedı Memleket basşysy.
Qazaq halqy – ejelden dalanyñ tılı men dılın, jany men syryn tüsıne bılgen dara ūlt. Tūrmys-tırşılıgın, sana-sezımın dala zañdylyğymen bailanystyra alğan. Ata-babamyzdyñ bağzy däuırı at üstınde ötken desek, oiymyzğa eñ äuelı jaugerşılık zamandar oralatyny sözsız. Qasterlı el men qasiettı jerdı naizasynyñ ūşymen, bılegınıñ küşımen qorğaştap jürıp ūrpağyna ūlağat bolarlyq mol qazyna, syrly dünie qaldyryp ketken. Sonyñ bırı – añşylyq öner. Jalpy, añşylyq öner köptegen halyqta bar. Bıraq qazaqtyñ añşylyq önerı añşylyqtyñ sertıne, tabiğattyñ zañdylyğyna sai keledı. Ata-babalarymyzdyñ añşylyqty öner deñgeiınde ūstanyp, tamaşalap ötkenı belgılı. Añdy qarumen emes, qūmai tazymen alu – osy önerdıñ eñ negızgı sertı, erekşelıgı. Qūmai tazylar erteden qūryğyn süiretken ūry men qūiryğyn süiretken börıden mal-jandy aman saqtağan, sonymen qatar saitşylyq ömırdıñ de sänın keltırgen. Elımız täuelsızdıgın alğaly otyz jyldan asty, şükır. Ūlttyq erekşelıgımız ben bıregei bolmysymyzdy tanytatyn qanşama jobalar qolğa alyndy. Osyğan orai Syrtqy ıster ministrlıgınıñ qoldauymen «Jelden de jüirık tazy» atty halyqaralyq fotokörmeler Finlindii astanasy Helsinkide, Türkiinyñ Ystanbūl qalalarynda ūiymdastyryldy. Atalğan ıs-şaralar otandyq, şeteldık BAQ-tarda keñınen jariilanyp, oñ nätijesın berdı.
– Juyrda Tazy men Töbet künı belgılendı. Aituly künge közqarasyñyz qandai? Būl künnıñ män-mañyzyn qalai arttyra alamyz?
– İä, būdan bylai 3 qyrküiek – Tazy men Töbet künı bolyp bekıtıldı. Būl şeşımdı Ekologii jäne tabiği resurstar ministrlıgı qabyldady. Merekenıñ basty maqsaty – ūlttyq qūndylyqtardy saqtau, qazaqy it tūqymdaryn köbeitu, olardy halyqaralyq deñgeide nasihattau. Mūnyñ astarynda ūlttyq kod, baba mūrasy, saiyn dalada tüz tağylarymen betpe-bet keletın nağyz erjürektık, batyldyq, tabandylyq, erlerdıñ erekşelıgı körınetın tälım men tärbie, babadan qalyptasqan tūrmys-tırşılıgımızdıñ, dästür-saltymyzdyñ dañğyl joly, ūlttyq añşylyq önerdıñ tarihy jatyr.
Tazy men töbettı saqtau men damytu bağytynda bırqatar şarua jüzege asty. Atap aitqanda, 2023 jyly Prezident Q.Toqaev qazaqy it tūqymdaryn saqtau turaly arnaiy zañğa qol qoidy. Ükımet tazy men töbettıñ genetikalyq tazalyğyn saqtauğa, olardyñ köbeuın qoldauğa bağyttalğan ıs-şaralardy ıske asyryp jatyr. Byltyr 3 qyrküiekte Halyqaralyq kinologiilyq federasii (FCI) qazaqy tazyny resmi tanyp, bekıttı. «Qazpatent» qazaqy tazynyñ patenttelgenın jariilady.
Aldağy uaqytta tazy men töbettıñ şyğu tarihy turaly därıster, seminarlar ūiymdastyrylady. Körmeler aşylyp, halyqaralyq kinologiilyq jarystar ötedı. Qazaqy itterdı nasihattaityn mädeni festivaldar da josparlanyp otyr. Būl mereke ūlttyq mūramyzdy saqtaudyñ, halyqaralyq deñgeide därıpteudıñ häm jas ūrpaqqa amanattaudyñ mañyzdy qadamy bolmaq.
– Äñgımeñızge rahmet.
Äñgımelesken – Quanyş NŪRDANBEKŪLY,
«Egemen Qazaqstan»